Frente Revolucionária de Timor Leste Independente

DIRECÇÃO FAFC

Coordenador – Geral

Eng. Samuel Freitas

Vice CoordenadorGeral

Alexnadre Pinto

Contactos:

Samuel Freitas (00351-913892252)

e-mail : faf-coimbra@hotmail.com

Residência Universitária de Santiago, bl. 4, 3810-193, Aveiro, Portugal.


sábado, 14 de fevereiro de 2009


RR11-02-2009 9:43

O sistema de justiça timorense não é independente e só tem vindo a piorar, diz Ivo Rosa, o português mais polémico de Timor-Leste.

Ivo Rosa é juiz do Tribunal de Recurso e foi afastado pelo Conselho Superior de Magistratura de Timor-Leste – um exemplo, segundo diz, da interferência do poder político no poder judicial.


O afastamento, explica, deveu-se a uma “decisão, da qual fui relator e que não é minha, que considerou inconstitucional algumas normas do orçamento rectificativo”.

A isto, junta-se o facto de dois membros daquele Conselho Superior exercerem funções ligadas ao poder político.“Um deles é o secretário-geral do partido que suporta o CNRT e outro é assessor do gabinete do Primeiro-ministro.


Estes dois factos indiciam que a decisão terá sido fundada em razões políticas, quando não existe qualquer aspecto técnico ou as minhas qualidades humanas tenham sido postas em causa”, acusa.


Ivo Rosa considera, por isso, que a decisão do Conselho de Magistratura é ilegal e diz que, em geral, o sistema de justiça timorense piorou.“A justiça mudou para pior, no sentido daquilo que é a essência da justiça, [sobre a qual paira] essa questão da independência e da credibilidade”, afirma, dizendo que isso “fragiliza o próprio sistema judicial e o Estado”.“O meu caso foi exemplo disso.


É patente a intervenção do poder político no poder judicial”, sublinha.O juiz português foi acusado pela Presidência timorense de atitudes coloniais e arrogantes – o magistrado quis, por exemplo, prender o rebelde Alfredo Reinado, contra a opinião de Ramos Horta. Reinado acabou por ser morto na sequência dos atentados de há um ano contra o Presidente e o Primeiro-ministro timorenses.


Ivo Rosa regressa a Portugal em Março, altura em que termina a sua comissão de serviço. À Renascença, confessou não estar interessado prolongar a sua missão em Timor-Leste: “Já estou há dois anos e meio em Timor-Leste e já é tempo de voltar à realidade”.


MG/Pedro Mesquita
REUNIÃO ALARGADA DA FRETILIN EM 11 DE FEVEREIRO

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE - FRETILIN

REUNIÃO DA COMISSÃO POLÍTICA NACIONAL DA FRETILIN


Reuniu-se em Dili, no dia 11 de Fevereiro de 2009, a Comissão Política Nacional (CPN) da FRETILIN alargada aos membros da Comissão Nacional de Jurisdição, da Comissão Nacional da Fiscalização e da Bancada da FRETILIN no Parlamento Nacional.
A reunião teve como agenda de trabalho o seguinte:
1. Abertura: breves intervenções do Secretário Geral e do Presidente do Partido;
2. Informação;
3. Análise da situação geral do país;
4. Criação da Comissão Preparatória e Organizadora da marcha da paz;
5. Renúncia de mandato do Parlamento nacional;

6. Abertura de processo para a expulsão do grupo liderado por José Luís Guterres e Vítor Costa;

7. Interposição de recurso ao Tribunal de Recurso sobre o OGE 2009.

8. Diversos;

Ao abordar o ponto 4 da Agenda, a CPN deliberou criar uma Comissão Conjunta Preparatória e Organizadora da “Marcha de Paz”. A Comissão de sete membros a ser nomeada pelo Presidente e Secretário-Geral da FRETILIN, deverá, dentro de quinze dias, após a sua nomeação, apresentar um Plano global para a realização da “Marcha”.

No Plano será necessário apresentar:
a. Proposta de datas e de número de dias para a “Marcha”;
b. As palavras de ordem;
c. As previsões de despesas;
d. A logística necessária a ser garantida em Dili e em outras sedes de Distritos;
e. Os mecanismos de coordenação com a PNTL e a UNPOL;


No que se relaciona com o número cinco da Agenda, a CPN deliberou constituir uma equipa de trabalho integrando o Chefe da Bancada mais quatro deputados para fazer um estudo aprofundado da questão junto dos militantes e simpatizantes da FRETILIN. Para isso, é necessário que se desenvolva um trabalho de informação prévia ao povo, aproveitando os trabalhos em curso de reajustamento estrutural.


No tocante ao número seis da Agenda, a Comissão Política Nacional devolve ao Comité Central para decidir na sua próxima reunião de Março com base no relatório a ser apresentado pela Comissão Nacional de Jurisdição.


No que se relaciona com a interposição de recurso para o Tribunal de Recurso sobre o OGE de 2009, a CPN considera ser necessário dar todo o apoio à Bancada da FRETILIN. A CPN reitera a sua convicção de que é absolutamente necessário combater com frontalidade actos ilegais e inconstitucionais, em particular, aqueles que concorrem para viabilizar um Orçamento que consolida as opções despesistas e de esbanjamento.

Dili, 11 de Fevereiro de 2009
Francisco Guterres Lú OLo (Presidente) - Mari Alkatiri (Secretário-Geral)

sexta-feira, 6 de fevereiro de 2009


Direitos Humanos: D. Ximenes Belo destina prémio à formação de crianças em Timor-Leste e de jovens na Indonésia
Ontem


Viseu, 06 Fev (Lusa) – O Prémio Nobel da Paz D. Ximenes Belo vai destinar o montante do galardão que recebeu hoje da Fundação Mariana Seixas, de Viseu, à formação de crianças em Timor-Leste e de jovens da Ilha das Flores, na Indonésia.


D. Carlos Filipe Ximenes Belo, bispo titular de Lorium (Itália) e administrador apostólico emérito de Díli, recebeu o Prémio Dr. João Madeira Cardoso, destinado a reconhecer e incentivar acções e obras na defesa dos direitos humanos nos países de língua oficial portuguesa.


Durante a cerimónia, em Viseu, D. Ximenes Belo considerou que o Prémio, com o valor pecuniário de cinco mil euros, foi dirigido não tanto a si mas mais "ao povo de Timor-Leste".
Nesse âmbito, anunciou que irá repartir o dinheiro, sendo uma parte destinada a 1.305 crianças de Timor-Leste e outra à construção de um centro para formação de jovens na Ilha das Flores.


D. Ximenes Belo contou que, de Timor-Leste, "chegou um pedido de que cada criança precisa de 10 euros por ano para este ano lectivo".


No que respeita à Ilha das Flores, lembrou que foi evangelizada em 1556 pelos portugueses, contando que ainda hoje "as pessoas continuam a rezar em português antigo".


O bispo timorense defendeu que, neste início do século XIX, deve haver "um compromisso de trabalho pela paz e pelos direitos humanos, especialmente na formação das novas gerações".


Lembrou que apesar da proclamação dos direitos se vive "uma dolorosa realidade de violações, ocorrência de guerras e violência de todo o tipo", como o tráfico de seres humanos, a exploração dos trabalhadores e os "rapazes soldados".

"Para a sociedade, é importante não só falar dos direitos mas sobretudo de como fornecemos formação adequada para que possam ter uma identidade pessoal", frisou.


D. Ximenes Belo defendeu que "a educação para os direitos humanos deve ser uma educação para a cidadania honesta, activa e solidária", sublinhando que "os direitos humanos são um meio para o desenvolvimento pessoal e colectivo dos povos".


Presente na cerimónia esteve o bastonário da Ordem dos Advogados, Marinho Pinto, que realçou "o grande carácter" do Prémio Nobel da Paz e o considerou "um dos grandes homens do século XX e início do século XXI".


Frisando a "arma poderosíssima" que é "a força da palavra", lembrou que D. Ximenes Belo se ergueu sempre "em defesa dos oprimidos e da identidade de um povo, que estava descaracterizado".


O presidente da Fundação Mariana Seixas, Francisco Peixoto, lembrou que apesar de o regulamento do Prémio estipular que este deve ser atribuído preferencialmente a um advogado, tal não aconteceu em duas edições.


D. Ximenes Belo segue-se ao presidente da Assistência Médica Internacional (AMI), o clínico Fernando Nobre, e ao Bispo Emérito de Goiás (Brasil), D. Tomás Balduíno, que foram os primeiros a receber, ex-aequo, este prémio.


O Prémio Dr. João Madeira Cardoso - que tem o nome de um advogado já falecido que, no exercício da profissão, se distinguiu na defesa dos direitos humanos - foi instituído em 2006 pela Fundação Mariana Seixas, em colaboração com o Conselho Distrital de Coimbra da Ordem dos Advogados.
AMF.
Lusa/fim

quinta-feira, 5 de fevereiro de 2009

ENTRE CONVICÇÃO E PAIXÃO

Por; António Guterres

Actualmente vemos um Timor-leste dividido entre a convicção e a paixão. Quando se fala da convicção fala-se do princípio, da responsabilidade e da defesa dos direitos de um povo. Sem a convicção, é impossível haver mudança, é difícil transformar uma pessoa ou mesmo uma nação, o que significa que a convicção é a chave para a transformação.

A história de Timor passou de geração para geração. Eu pessoalmente tenho um enorme respeito pelo passado. O nosso passado constitui por uma geração de coragem, uma geração que se mantém firme até hoje, quando o mundo inteiro estava contra ela. São os nossos heróis que serão lembrados para sempre. Os grandes homens são aqueles que resistem nos momentos difíceis, não aqueles que vivem sobre o sofrimento dos outros.

Após a restauração da independência, o país enfrenta uma nova realidade, essa realidade faz com que a nova geração do país dá mais prioridade à paixão do que à convicção. Quando se fala da paixão fala-se da admiração pelas pessoas independentemente do que eles fazem ou pensam. É muito triste mas é uma realidade, o país está diante de uma geração que recebeu a educação baseada nas mentiras.

A paixão faz-nos esquecer quem somos nós realmente, é uma sensação que enfraquece a nossa identidade e o nosso raciocínio.

Aos irmãos e às irmãs timorenses levantem-se, e lutem pela vossa convicção. O nosso direito está centralizado, falo isso porque vejo um país governado não pela convicção mas sim pela paixão.

A nossa liberdade foi uma conquista, não foi uma oferta. Foi pela convicção que vemos um Timor-leste independente, por isso, a luta contínua.

terça-feira, 27 de janeiro de 2009

ATACAR ALKATIRI PARA AFASTAR OS OLHOS DOS ASSUNTOS SÉRIOS

Por; Rosário P. comentário em "DOIS PESOS E DUAS MEDIDAS"

Entristece-me como Timorense de ouvir tantas vozes zangadas. Creio que de certa forma todos os comentários são legítimos e com alguma verdade.
Mari Alkatiri usufrui de certas benesses como ex-governante mas estas são umas migalhitas se compararmos com o nível de vida de certa " elite" Timorense.
Todo este grande destaque dado a Mari Alkatiri, em minha opinião, só encontro uma justificação: afastar os olhos de assuntos bem mais sérios do que certas regalias que usufrui um ex governante. Os olhos e críticas neste momento deveriam estar centrados no actual escândalo, o buraco orçamental do Governo de Xanana. A Ministra da respectiva pasta deveria já ter pedido a resignação do cargo que ocupa até os tribunais apurarem os factos. Creio que deve isto ao Povo de Timor. Até agora leio pouco acerca deste vergonhoso assunto e as alegações de defesa deixam muito a desejar... num Estado de Direito, Democrático, este assunto teria sido uma prioridade e daria cadeia! Mas em Timor... é outra história.
Acusar Alkatire de todas as maleitas de Timor-Leste e já não ter mais imaginação... e começa a tornar-se absolutamente RIDÍCULO!!!!!
Mea culpa e o que o actual ilegítimo Governo de Timor deveria começar a fazer!!!
Desde que Mari abdicou do cargo de Primeiro-Ministro, a credibilidade da " causa" Timorense começou a ser questionada. Lembrem-se como Xanana foi recebido em Portugal e na sua entrevista à SIC o quanto foi ridicularizado, parecia que estava hipnotizado, não dizia " uma para a caixa".
Conheci Alkatiri em Lisboa nos anos noventa e, a meu ver um homem de Estado, implacável nas suas decisões, nele reflectia-se um verdadeiro homem de Estado. Timor precisa de mais Alkatiris e não de lambe botas governantes, precisamos de alguém que genuinamente DEFENDA os interesses Timorenses

segunda-feira, 26 de janeiro de 2009

Hope: The Stories We Were Once Told

All of us have heard stories of men and women, whose courage and determination have “moved mountains”. We heard of their triumphs in the name of justice, truth, peace, freedom, patriotism, religion and even love. We did not only hear the stories of Good vs. Evil, but we have also learned to differentiate Good from Evil.

Some of these stories were only fantasies, fairytales, the bedtime stories our parents used to read to us so that we were able to fall asleep or to simply educate us about different things and situations that we have faced or will eventually face. We read about and sometimes wished to become like the super heroes from the comic books we used to collect. We watched movies about great warriors and knights willing to sacrifice their lives in the name of God, their land or simply in the name of honor.

Religion teaches us about the prophets and their selflessness. Whether we are catholic, followers of Islam, Buddhists, or even non-believers, we have all learned, to an extent, about Jesus Christ, Mohammed, Buddha and their followers. The faith that guided them and many times required them to sacrifice everything that they possessed, including their lives.

Today, we still learn and we still teach about the great works of even greater men and women like Gandhi, Samora Machel, Amilcar Cabral, Nelson Mandela, Rosa Parks, Josina Machel, Che Guevara, Martin Luther King Jr., Eduardo Mondlane and Jose Rizal and the changes that resulted from their struggle against injustice, exploitation and discrimination. We keep their memories alive whether we call them heroes or mere idealists.

If we believe in these stories or not, if they are real or myth, if they were about men or women, if they had a “Shakespearean” style ending or if they “lived happily ever after”, it does NOT matter. The essence of it is what is important. The similarity between all of these stories hides itself behind the reason why we still read books to our children about heroes and about right and wrong, even when we think that we have stopped believing in them. It is behind the reason why we cry after reading some of the most beautiful love stories. The reason why we don’t mind reading some history books and “wasting” a few hours watching movies based on the lives of some of the most inspiring human beings that have ever lived. This purpose, this similarity, this reason, is what we simply call HOPE.

The hope to live a similar love story as the one that has made us cry. The hope that these bedtime stories will influence our sons and daughters to become great men and women when they grow up regardless of the pressure on them by the so called “real world” to push away any kind of idealist ambitions. The hope that more men and women will rise up and have the courage to continue and follow the works started by the leaders, who were responsible for some of the greatest social changes ever achieved. The hope to finally make the world a better place. A better world that has been written so much about but for now it keeps itself safe on pages of numerous inspiring books.

This was the same hope Timor-Leste represented during the struggle to restore its independence. We learn the stories about our heroes and their battles. We cry when hear about the tragic love stories that occurred during the war, and the stories of the bruises that will never heal. We talk about the great Nicolau Lobato and the ideals he died for. We keep the memories alive of those who taught us not just regarding our RIGHT to be free but about our NEED to be free as well. There is a need to keep what we call HOPE alive. Hope that our struggle could and still can inspire not only us, Timorese, but also show to the rest of the developing world that “the only impossibility is the lack of possibilities”.

All this is what keeps us believing. All this is what keeps us optimist when we look at the current situation of our beloved nation. It is what helps us understand that although we have defeated the colonial regime and the Indonesian illegal occupation, we still struggle to hold what is ours by right: freedom. It is what motivates us to face these present difficulties, with our heads high. To face the “horror” stories created by the corrupt, the deceiving and by the traitors.

A great friend sent me a quote by Samuel Johnson very recently, which said: “great works are performed not by strength, but by perseverance”. And like many of the children of Timor-Leste, I will continue to persevere. I will persevere because I hope one day to tell the stories of our heroes. I hope one day to write the most unforgettable songs about the most beautiful Timorese love stories. I hope that one day, we will be able to make our own movies inspired on our struggle. Because I hope that one day I will be able to read bedtime stories to my children. The stories of the people, the places, the myths, the suffering and the triumphs. And before they fall asleep each night, they will know how this hope gave them not just the right to be called Timorese, but it also kept alive their right to be free.

By: Lukeno Alkatiri

terça-feira, 20 de janeiro de 2009

Não precisamos de milhões para termos a paz

Em resposta à entrevista do MNE de Timor-leste (Zacarias da Costa)

Por: António Guterres

A nossa história confirma que o nosso povo sempre trilhou de forma patriótica e abnegado para alcançar este bem tão precioso que é a liberdade, a paz, e não de forma triste e ridícula como afirma este governante do nosso país que devia ser um exemplo de Unidade Nacional.

A paz conquista-se, é um desafio feito com ideias e sacrifícios, hoje desfrutamos deste bem porque muitos de nós sacrificou o que tínhamos para alcançá-la.

Acho que num momento como este seria muito mais agradável e sério que o Governo tomasse medidas que visam o desenvolvimento do nosso país e a melhoria das condições de vida dos timorenses, como medidas no sector habilitacional, da educação e da gestão planificada dos nossos recursos, e não políticas de demagogia que envergonham o nosso povo.

O país e o povo estão acima de qualquer capricho individual. O nosso país é viável, mas necessita de gente séria a governá-lo.

Viva o povo timorense
Viva Timor-leste

Timor-Leste:

2008: Tinan Instituisaun Estado Naksobu
Hosi: MARI ALKATIRI
(II Parte)
Kestaun "petisionárius"no Alfredo Reinado

Ita koalia hela kona ba buat ne'ebé governu Xanana uza ba gaba sira nia an no aprezenta nu'udar sira nia governasaun ninia susesus. Ida mak kestaun "petisionárius". Ba ema ne'ebé la hatene, "petisionárius" mak grupu ex-soldadus ne'ebé uza alegasaun katak sira sai vítima diskriminasaun iha F-FDTL nia laran, hodi halai sai hosi kuartel, iha prinsípiu 2006.

Buat hotu-hotu hahú Iha Fevereiru 2006,bainhira soldadus besik atus ida lima nulu (ofisiais, sarjentus no prasas) hosi parte osidental Timor-Leste nian, koñesidu nu'udar "Loro Monu", deside halai sai hosi kuartel ho alegasaun katak sira sente ofisiais balun hosi Komandu F-FDTL, ne'ebé moris iha distritu parte leste nian, halo diskriminasaun ba sira. Soldadus sira ne'e asina surat ida ho formatu " petisaun" nian no haruka ba Prezidente Repúblika. Tamba surat ne'e mak sira sai koñesidu nu'udar "petisionárius".

Xanana, nu'udar Prezidente Repúblika,hamrik kedas atu rezolve kazu ne'e no nia hatán kedas ba pedidu ida ne'e hodi hasoru malu ho "petisionarius" sira. Xanana uza nia kb'iit tomak, nu'udar Komandante-em-Xefe Forsas Armadas nian, hodi ezije soldadus sira ne'e atu fila fali ba kuartel no nia simu moosm ho diak proposta ba harii Komisaun ida hosi F- FDTL, atu investiga kazu ne'e. Nia hatete moos katak sé karik sira la fila fali ba kuartel, sei duni sira sai hotu hosi instituisaun (haree relatóriu Komisaun Notáveis nian).

Maibé, hafoin Prezidente hola desizaun ida ne'e, "petisionárius" balun de'it mak fila fali ba kuartel. Sira ne'ebé fila moos la simu atu tuir prosesu investigasaun hosi Komisaun F-FDTL nian. Liu tiha loron balun, sira halae sai fila fali hosi kuartel no lori sai kolegas barak liu ta'an, hamutuk hotu, atus lima sia nulu resin tolu (593) ka pursentu hat nulu (40%) hosi efetivus soldadus F-FDTL nian.
Hahu du'un mai, du'un ba, ida dehan buat ida, ida nega tiha; tamba Komandu F-FDTL ezije "petisionárius"sira aprezenta an ba investigasaun maibé sira la simu, Primeiru Ministru propoen harii Komisaun Notáveis ne'ebé iha reprezentantes hosi órgaun soberania oin-oin, sosiedade sivil no Igreja Katólika. Komisaun ne'e harii hodi haree loloos saída mak akontese hodi halo "petisionárius" sira alega diskriminasaun no sira tenke ható moos rekomendasaun ba hadia situasaun ida ne'e.


Maibé, tamba "petisionárius" sira lakoi liu tuir investigasaun, súsar tebes ba Komisaun halao sira nia knaar. Situasaun ida ne'e a'at liu ta'an bainhira Komandu F-FDTL deside duni hasai "petisiunárius" hotu-hotu hosi F-FDTL.

Iha 23 Marsu 2006, hafoin fila fali hosi Portugal, Prezidente Repúblika, Xanana Gusmão, ható mensajen ba Nasaun no halo kritika kroat tebetebes ba Komandu F-FDTL tamba foti desizaun duni hasai "petisionáriu" sira. Nia moos kritika Ministru Defeza. Nia soe lia oin-oin ( ita la hatene loloos sé atu goza de'it ka atu buka halo kanik ema nia laran). Ida-idak interpreta tuir ninia hakarak, balun rona no simu de'it lia fuan ne'ebé nia hatete enkuantu balun kompreende buat seluk ta'an ke nia la hatete. Nia kaer tiha alegasaun "petisionárius" sira nian hodi hamosu fali konseitu foun ida ne'ebé fahe Timor-Leste oin seluk: Parte leste inklui distritu tolu de'it no parte Oeste mak distritu sanulu, hahú hosi Manatuto to Oé-Cusse. Iha loron ne'e duni, konflitu Leste/Oeste nakfera no iha liu ta'an violénsia iha bairrus oin-oin iha Dili laran.
Divizaun foun ida ne'e, ne'ebé mosu derepente de'it, loke dalan ba Komandu PNTL(Polícia Nacional de Timor-Leste) halo diskriminasaun oin-oin ba membrus sira ne'ebé moris iha distritus leste nian no situasaun ida ne'e mak, ikus mai, sobu instituisaun ida ne'e. Sidadaun rihun ba rihun obrigadu husik sira nia uma no bairru no buka fatin seluk ne'ebé fó liu seguransa ba sira. Hanesan nune'e mak kampus deslokadus mosu iha ita nia rai laran.
Kona ba kestaun "petisionárius" nian, Prezidente no Primeiru Ministru la hanoin hanesan kona ba oinsá atu hadia problema ida ne'e no ita haree momoos hela katak iha konflitu iha nível instituisaun nian, entre Prezidente no Primeiru Ministru, entre F-FTDL no PNTL.
Efetivu Forsas Defeza nian tun porsentu hat nulu, polísia fahe malu, lideransa polítika tama iha konflitu, F-FDTL no PNTL fila kotuk ba malu, ita nia rain fahe ba parte rua, ho karáter polítiku no sosial, sidadaun sira la iha garantia seguransa. Buat sira ne'e hotu hahú ho "petisionárius " sira no estadu lakon kontrole liu, hafoin Prezidente Repúblika halo deklarasaun iha 23 Marsu 2006. Ne'e duni, atu rezolve situasaun ida ne'e, tenke fó uluk garantia ba ema bele moris fila fali sira nia vida normal, hametin unidade nasional, paz no estabilidade, kondisaun ne'ebé importante tebes ba hadia fila fali no haburas ita nia rain.

Maibé solusaun ida ne'e tenke konsidera moos problema nia abut, abut nee'bé iha karákter polítiku no institusional.
Ita haree oinsá governu Xanana trata no rezolve kestaun ne'e:
Iha tinan rua nia laran, ita asiste diálogu oin-oin iha nível hotu-hotu atu buka solusaun ba fenómenu ida ne'e, maibé, la hetan susesu. Ita haree grupu "petisionárius"ezije nafatin atu hasae Komandante prinsipál balun hosi F-FDTL no atu husik sira nia ema, besik atus neen, tama fila fali ba F-FDTL. Maibé, Komandu F-FDTL konsidera "petisionáriu" sira nu'udar desertór, lakoi liu simu sira no ezije justisa. Tamba parte rua ne'e defende pozisaun oin seluk liu, kontra ba malu, ami rekoñese katak súsar tebes atu hetan solusaun kompromisu nian, no talvez, dalan la iha duni ba rezolve konflitu ne'e. Molok rezolve situasaun ida ne'e, mosu ta'an fenómenu foun ida, Alfredo Reinado( ne'ebé reina duni) no ninia grupu. Nia aprezenta an nu'udar grupu ida ne'ebé la iha ligasaun ho "petisionárius" sira. Iha 3 Maiu 2006, loron ne'ebé Alfredo deside halae sai (nia mak deside ka ema seluk mak haruka nia ?) hosi kuartel Polísia Militar nian ba foho, nia hatete foufoun katak nia halae sai tamba Primeiru Ministru bolu F-FDTL ba halo intervensaun, iha 28 no 29 Abril 2006, no Forsas sira halo "massakre" iha Tasi Tolu no oho "petisionárius" neen nulu. (Mak ida ne'e tebes duni karik, entaun "petisionárius"hotu-hotu ne'ebé mate, moris fila fali, dala ida de'it, hodi simu osan. La iha "petisionáriu" ida ne'ebé la simu ósan).
Prezidente Xanana parese fiar moos versaun ida ne'ebé hatete katak massakre akontese duni iha Tasi Tolu. Maibé, Komisaun Internasional Investigasaun ne'ebé estadu bolu ba halo investigasaun ba krize, iha ninia relatóriu, hatete momoos katak " massakre la akontese ida".
Entretantu, Alfredo afirma an dadauk nu'udar líder ne'ebé mosu beibeik no operasional, ne'ebé sai tiha ona reprezentante ba soldadus ne'ebé halae sae hosi kuartel F-FDTL, inklui moos "petisionárius" sira no sira hotu hakarak Primeiru Ministru tun no dadur. Alfredu hatete nafatin ba ema hotu-hotu katak nia sei halo parte nafatin Forsas Armadas no nia hakruuk de'it ba Komandu Supremu, katak, nia sei hakruk de'it ba Prezidente Repúblika. Situasaun ida ne'e dada to 11 Fevereiru 2008.
Bainhira Dr. Ramos Horta kaer tiha ona kargu Prezidente Repúblika nian no Xanana sai PM defaktu, novela Alfredo Reinado nian lao nafatin ba oin. Prezidente Repúblika defende nafatin katak tenke halo diálogu ho Alfredo enkuantu Xanana hasees an tamba ladún fiar ona katak dalan ida ne'e bele rezolve problema ida ne'e.

Bainhira Alfredo hahú sente katak tempu lao dadauk ona no nia la konsege hetan ninia objetivu, nia deside halo deklarasaun , iha Novembru 2007, katak nia prontu atu hatete sai sesé loos mak haruka nia halo buat sira ne'ebé nia halo iha tempu krise. Nia fó garantia katak buat hotu-hotu ne'ebé nia halo, hosi loron ne'ebé nia halae sai hosi kuartel to loron ne'ebé nia halo deklarasaun, nia hatuir de'it orden ne'ebé hatún ba nia no nia prontu atu hatete sai ema sira ne'e nia naran. Tebes ka lae, ita seidauk hatene loloos, maibé nia hatete buat sira ne'e duni no ható ba ema barabarak tebetebes. Alfredo arriska nia an liu?

Oportunidade diak liu mosu ( ba ema ne'ebé halo konspirasaun), iha Fevereiru/Marsu 2006, hó atake ne'ebé ema halo ba Prezidente Reopúblika ninia hela fatin no Alfredo hetan tiru no mate no ho atentadu ne'ebé ema tenta tiru mate moos Prezidente Repúblika. Atake ida ne'e sei mistériu hela tamba akontese loloos de'it iha momentu ne'ebé Prezidente Repúblika koalia hela kona ba Lei Amnistia no akordu entre FRETILIN no partidus AMP nian.

Hafoin atentadu ne'e akontese, Governu Xanana harii kedas Komandu Konjunto F-FDTL – PNTL no haruka forsas rua ne'e hahú tuir kedas grupu ne'ebé Gastão Salsinha lidera. Biar mobiliza ema barak tebes, mane no feto, ekipamentu militar no lojístika barak tebetebes, operasaun ne'e iha liu karáter politiku duke sosial. La tiru nein dala ida. Lori de'it diálogu no kbi'it ba konvense grupu ne'e atu entrega an. Operasaun ne'e lao tuir dalan loos no hetan susesu.

Iróniku tebes katak úniku partidu ne'ebé fó apoiu ba harii Komandu Konjuntu mak FRETILIN de'it, maibé, ho kondisaun katak lakoi ema mate ta'an.

Tamba sá operasaun ne'e halao de'it hafoin atentadu hasoru Prezidente Repúblika nia vida no hafoin Alfredo mate? Sé operasaun ne'e halo uluk liu, Alfredo kal sei moris hela no bele moos kontribui ba ita hatene loloos sá razaun politika mak hamosu krize no bele ajuda ita hetan solusaun ne'ebé diak liu no ba tempu kleur nian.

Sé la iha razaun seluk, ita hakarak fiar katak ita la rezolve uluk liu – bainhira problema ne'e mosu iha 2006 – tamba de'it órgauns soberania ita nia rain nian iha posizaun ne'ebé xoke malu kona ba kestaun ida ne'e, liuliu entre Primeiru Ministru no Prezidente Repúblika. Ema ne'ebé ukun, tenke buka loron-loron reafirma estadu ninia autoridade.

Ema ne'ebé hakarak kaer poder, maibé, la ukun no tau fali Governu ba soren, tenke buka duni halo buat hotu-hotu ba hamenus Governu ninia forsa.
Nune'e, bainhira ita iha Prezidente ida ne'ebé halo fali knaar opozisaun nian ba hasoru governu, estadu labele reafirma ninia autoridade iha momentu ne'ebé presiza duni, no ida ne'e loke dalan ba instituisaun sira tama iha konflitu. Ida ne'e mak akontese iha 2006. Iha final tinan 2007 nian no iha 2008 , ita haree momoos hela katak Prezidente Repúblika no Primeiru Ministru la koalia hanesan kona ba kestaun ne'e. Diferensa entre sira boot ba beibeik. Maibé, biar ida ne'e akontese duni entre sira, sei la loke dalan ba konflitu iha nivel instituisaun. Akontesimentu iha 11 Fevereiru loke dalan ba hamenus tiha diferensa entre sira nain rua ninia hanoin kona ba oinsá rezolve kestaun ida ne'e.
Enkuantu Prezidente Repúblika rekupera ninia saúde iha Hospital Darwin nian, Xanana mak kaer mesak komandu rai ida ne'e nian no nia deside halao operasaun, operasaun ne'ebé tenke halo duni, hodi duni tuir rebeldes sira. Karik akontesimentu trájiku 11 Fevereiro la mosu, operasaun ne'e lao ba oin? Ami duvida. Akontesimentu 11 Fevereiru sei mistériu nafatin. Loron ruma, ita sei bele hatene lia loos kona ba ida ne'e ka lae? Alfredu mate ona. Grupu ne'ebé sadik autoridade Estadu nian lakon tiha hotu ona, pelumenus, hakmatek an ona. Saída mak sei akontese tuir mai?

Hafoin Alfredo mate tiha, iha de'it ona operasaun ba kaer grupu Salsinha nian no sobu "petidionárius" sira. La dun súsar halao operasaun ba kaer sira (biar kahor fali ho hahalok foun ida: autoridades sira halo serimónia boot ba simu "petisionárius" sira iha Palásiu Governu nian no dadur sira ho tratamentu espesial.) Balun simu tiha ona ósan barak. Tambasá selu sira? Ida ne'e hanesan fali labadain ninia fatin (knuk), dada talin mai no dada ba, tatoli no haboot mistérius barabarak.
Parlamentu Nasional aprova Rezolusaun ida hodi ezije harii Komisaun Internasional ba halo Investigasaun. Governu Xanana la hatán no tau tiha Rezolusaun ne'e ba soren, la respeita tiha kbiit Parlamentu Nasional nian.
Kompete agora ba Justisa kaer ninia knaar atu buka hetan lia loos, halo julgamentu no foti desizaun. Ita la hatene loloos sé Governu simu ka la simu desizaun Tribunal nian. Sé Tribunal foti desizaun tuir Governu ninia hakarak, sira sei basa liman. Selae, hau fiar liu katak governu sei tau de'it desizaun tribunal nian ba soren.
Situasaun "petisionárius"nian oin seluk iha realidade. Derepente de'it grupu atus lima sia nulu resin tolu (593) sae liu tiha atus hitu. Sira hotu konsentra iha Ai Tarak Laran durante semana ba semana.Fofoun maioria ezije fila fali ba F-FDTL. Forsas Defeza no Seguransa nian mak hein sira no la husik sira sai hosi fatin konsentrasaun ida ne'e. Iha ne'ebá mak ema influensia sira ba simu solusaun seluk no labele ta'an ezije atu fila fali ba F-FDTL.
Dala ida ta'an solusaun ne'ebé sira hetan mak selu de'it. Selu ba fó kompensasaun ba servisu ne'ebé "petisionárius" sira halo iha 2006/07, servisu ne'ebé loke dalan ba muda governu.
Ema ne'ebé hanoin katak, iha demokrasia, sira bele halo buat hotu-hotu ba muda governu
( uza violénsia nu'udar arma polítika sé karik presiza), no, liuliu, sira ne'ebé insentiva krize 2006/07 ba muda governu, kal konvense duni sira nia an rasik, katak sira kontribui ba hametin demokrasia iha Timor-Leste. Hau la hakfodak katak balun hanoin hanesan ne'e karik. Maibé saída mak akontese ba ita nia rain? Demokrasia iha Timor-Leste sai tiha ona konseitu mamuk ida, la iha konteúdu no valores, dalan polítiku sabraut ida. Iha moris ho faxada de'it, kosmetik. Ita dehan ita defende demokrasia, maibé, la implementa demokrasia iha realidade. Tamba hau sei bele duni publika artigus ne'ebé ható kritika oin-oin, hau sente katak ida ne'e moos halo parte faxada ne'e, la oos demokrasia ida ke loos tebes.

Ita fila fali ba asuntu "petisionárius" nian. Iha ne'e, ita bele litik asuntu oin-oin. Solusaun ida ne'e diak no metin? "Petisionárius" sira sai hosi Aitarak Laran, ida idak lori iha nia bolsu, dólar amerikanu liu rihun ualo. Sira hetan osan ba gasta iha tempu badak ida. Maibé, sira sei gasta tó bainhira? Maibé, saída mak akontese ba sentidu ekuidade no justisa? Sira ne'ebé halai sae hosi kuartel simu ósan. Fó saída ba rekompensa soldadus sira (prasas, sarjentus no ofisiais) ne'ebé hakmatek an iha kuartel? Solusaun ne'ebé hetan ba rezolve problema bo'ot ida ne'e la loke presedente aat ida ba dixiplina Forsas nian? Hau lakoi hatete katak ita sei haree fila fali soldadus atus ba atus halai sai hosi kuartel F-FDTL nian. Hau reza ba ida ne'e labele akontese ta'an. Hau refere de'it ba kestaun dixiplina nian, enjeral. Sé ita haree loloos, solusaun hanesan ne'e hamenus forsa Komandu nian, halo sira lakon kontrole, hakanik unidade Forsas nian, hatún sira nia efikásia, etc.

No saída mak akontese ba sentidu justisa, valor ne'ebé sagradu liu ba Estadu Direitu Demokrátiku? Ita hatene katak membru balun Forsas nian hatán iha Tribunal no simu kastigu no sei dadur hela. Komandante prinsipál balun F-FDTL nian sei liu hela hosi prosesu justisa. Ida ne'e la hatudu katak iha diskriminasaun? Tamba la trata kazu ne'e ho imparsialidade, labele moos garante katak ita sei hametin paz no estabilidade. Buat sira ne'e hotu todan tebetebes no ita labele duni hetan solusaun diak ida ba problema sensível ida ne'e. Rai ida ne'e moris iha situasaun ida ke nakadoko hela, tabele hela de'it.
"Petisionárius" sira ne'ebé simu ona ósan nu'udar kompensasaun ne'ebé fó ba sira, maibé, sira sente duni katak ida ne'e mak solusaun ikus liu no mak ida ne'e de'it ona? Sira sei la halo ona ezijénsia ne'ebé sira halo horiuluk? Saída mak sei akontese bainhira sira gasta hotu tiha ósan ne'e, motorizada aat tiha, família ne'ebé toman tiha ona moris diak liu uituan, maibé, hahú sente fila fali difikuldades, iha rai ida ne'e, no karik sei labele rezolve problemas loronloron nian?

Ida ne'e mak ami nia preokupasaun boot liu. Ami la haree katak kompensasaun selu ósan ba sira sai solusaun ne'ebé iha buat ruma estruturante. Ami la haree, polítika ka programa ne'ebé garante ba "petisionárius" sira integra fila fali iha sosiedade iha aspetu hotu-hotu no loke dalan ba sira partisipa beibeik iha knaar ruma ekonómiku no sosial. Tamba ne'e duni, ami la fiar katak solusaun ida ne'e loke dalan ba ida-idak hetan estabilidade no ba ninia família, kondisaun ne'ebé importante tebes ba benefisiáriu sira bele partisipa maka'as iha prosesu dezenvolvimentu komunidade nian, fatin ne'ebé tenke haburas duni hodi bele hatutan dezenvolvimentu lokál, rejional, distrital no nasional. Sé ida-idak no ninia família la hetan estabiliade, solusaun saída mak ida ne'e?

Obs: Loos. Hau haluha tiha. Solusaun ida ne'e lori vantájen ba Xanana no ba ninia governu. Solusaun ne'e ajuda sira ezekuta Orsamentu, atu hamoos "carry over". Talvez ida ne'e sai mos hahalok ida hosi sira nia jenialidade koletiva.
Fim II parte

sexta-feira, 16 de janeiro de 2009

2008: TINAN NE’EBÉ INSTITUISAUN ESTADU NAKSOBU

Hosi: Mari Alkatiri
(I Parte)
Sesé dei’t ne’ebé koalia kona ba Timor-Leste, ninia rezisténsia istórika, maibé, la temi Xanana, ema ne’e nega istória. Maibé, sé karik FRETILIN la iha, Xanana moos la iha, sé karik FALINTIL la iha, nia labele sai moos Komandante Forsas nian.
Bainhira koalia kona ba Xanana, ita tenke refere ba nia nu’udar membru Komité Sentral FRETILIN nian hosi 1975 to’o 1987, lider FRETILIN nian no resisténsia nian no Komandante máximu FALINTIL nian iha tinan 80/90, no agora, nu’udar Prezidente Repúblika nian no nu’udar Primeiru-Ministru defaktu.
Atu koalia kona ba Xanana nu’udar homem de estado no atu halo ema kompreende didiak aspetu ida ne’e, importante hato’o uluk esplikasaun badak ida kona ba oinsá individualidade ne’e mosu iha istória resisténsia Timor-Leste nian.
Xanana, ne’ebé horiuluk alunu Semináriu Dare nian, iha tinan balun ikus liu, molok kolonialismu portugés ramata, nia hahú hakerek dadaun poezia no hasara Luís de Camões bainhira nia hakerek Mauberíadas. Tanba nia hahu knaar iha letras, biar hakerek naïve hela, nia sai figura ida ne’ebé ema barak koñese tiha ona, iha tempu ne’ebá, iha prasa ki’ik Dili nian.
Iha 1974, hafoin 25 Abril, Xanana la partisipa kedas iha movimentasaun polítika no la halo parte grupu jovens ne’ebé movimenta an ba harii ASDT (Associação Social-Democrata de Timor). Xanana la hatudu nia oin bainhira ASDT hakotu no hakfilan an ba FRETILIN, iha Setembru 1974.
Ikus tiha mak nia foin tama ba FRETILIN no servisu hamutuk ho Francisco Borja da Costa, Júlio Alfaro no seluseluk ta’an no sira mak garante publikasaun NACROMA, buletin FRETILIN nian. Xanana dedika ba lala’ok ida ne’e nu’udar repórter fotográfiku no ikus mai, nia tara fila fali mákina fotográfika hodi buka hamoris fila fali ninia gostu ba hasai retratu. (Tamba ne’e, hau sempre hatete halimar ba nia katak, molok atu sai Prezidente Repúblika, presiza sai uluk fotógrafu falladu.)
Bainhira UDT hala’o sira nia asaun militar hasoru FRETILIN, iha 11 Agostu 1975, Xanana ba hamutuk membrus Komité Sentral FRETILIN nian, ne’ebé lidera hosii Nicolau Lobato no nia retira ba Balibar. Iha loron tuir kedas, 12 Agostu, Xanana oferese an ba fila fali mai Dili ho misaun atu kontakta sarjentus no ofisiais timor oan sira balun, ne’ebé halo parte Forsas Armadas Portugal nian, atu husu sira nia tulun hodi bele tau fila fali lei no órden. Hafoin tó iha Dili, ema kaer kedas nia, dadur , litik maibé kore kedas nia. Liu tiha loron balun, ema kaer fila fali nia iha Xavier do Amaral nia uma, fatin ne’ebé membrus Komité Sentral balun konsentra. UDT sira lori nia ba súlan iha sira nia kuartel, koñesidu nu’udar “Palapaço” no hafoin FRETILIN halo kontra-ofensiva, mak nia no membrus FRETILIN barabarak, inkluindu lider koñesidu, Vicente Reis Sa’he, hetan liberdade.
Bainhira forsas Suharto nian tama iha Timor-Leste, Xanana ba tiha ona fatin ida besik fronteirra. Liu tiha fulan balun, nia partisipa iha reuniaun bo’ot iha Maiu 1977 ne’ebé Komité Sentral halao iha Soibada ne’ebé foti estratéjia Luta Popular no Prolongada. Ikus mai mak nia simu kargu nu’udar adjuntu Komisáriu Polítiku rejiaun nian, iha Ponta Leste.
Iha 31 Dezembru 1978, Nicolau Lobato, Prezidente FRETILIN no Repúbilka Demokrátika Timor-Leste nian, no Komandante-em-Xefe FALINTIL nian mate bainhira tiru malu hela ho militar indonéziu sira. Hafoin tinan 1979 hahú, iha fulan balun nia laran, FRETILIN no Governu RDTL ninia úlun boot seluk ta’an tuir ninia ezemplu no fó an ba mate ba nasaun. Iha rejiaun ponta leste nian, Xanana, Ma’Huno no Tchai mak sai adjuntus ba Komisáriu polítiku Juvenal Inácio, aliás, Serakey. Serakey no Tchai moos, ikus mai mate. Sira ne’ebé konsentra iha sentru-leste mak Mau Hodu no ninia kompañeirus sira ne’ebé konsegue hasees an hosi cerco e aniquilamento ne’ebé forsas Suharto nian halao hasoru sira. Molok krize boot sira akontese, atu evita ema mate mohu hotu, lideransa fó órden ba populasaun rende, iha fatin hotu-hotu ne’ebé FRETILIN kontrola.
Ita meadus tinan 1979 nian, guerilla la iha tiha ona bazes ba tulun sira iha zonas ne’ebé FRETILIN kontrola. Neinek-neinek populasaun sira tun dadaun ba hela iha fatin ne’ebé forsas Suharto nian kontrola. ( Iha duni aldeias estratéjikas ka kampus konsentrasaun sira ne’e mak Xanana no sobreviventes sira súbar beibeik bainhira tropas indonézias persegue sira iha foho leten durante tinan barak Rezisténsia nian). Tropa Indonézia nian oho ita nia ema liu rihun atus rua. Ita nia forsas hamenus tiha ba grupus kikoan de’it ka bolsas rezisténsia ne’ebé namokari iha rai laran no reziste ho kilat uituan liu.
Iha situasaun krize ida ne’e, ne’ebé ita labele sukat ho krize sira seluk, mak Xanana afirma an nu’udar líder ba faze foun luta nian. Ida ne’e mak nia méritu no ita labele nega ida ne’e. Tenke rekoñese ida ne’e ba beibeik. Nia fó an tomak ba hetan fila fali bolsas rezisténsia sira ne’e no hafoin hetan tiha sira, mak nia foin konvoka Konferénsia Nasional FRETILIN nian ba Marsu 1981; iha Konferénsia ida ne’e mak sira harii bazes ba hadia fila fali FRETILIN no FALINTIL. Nune’e, ho lideransa Xanana nian, mak partidu marxista-leninista FRETILIN mosu, maibé, desizaun ida ne’e anula iha 1984, tamba la tuir ba realidade luta Timor-Leste nian.
Ho ninia lideransa mak harii moos Conselho Revolucionário da Resistência Nacional – CRRN no ikus mai, iha 1987, hakfila an ba Conselho Nacional da Resistência Maubere (CNRM). Durante prosesu ne’e tomak, Xanana kaer duni lideransa efetiva iha rai laran to’o 20 Novembru 1992, loron ne’ebé ema kaer nia iha Lahane, Dili no hafoin autoridade Indonésia nian halo julgamentu ba nia, dadur nia iha Cipinang, Jakarta to’o 1999. Iha Abril 1998, bainhira Xanana sei dadur hela, Convenção Nacional atu harii CNRT halao iha Peniche, Portugal no deside hakfilak CNRM ba CNRT no eleje nia ba Prezidente CNRT nian. Iha Maiu 1998, Suharto monu no dalan loke ba halao referendum iha Timor-Leste.
Referendum halao iha 30 Agostu 1999 no hafoin fulan rua liu, iha Outubru 1999, Xanana fila mai Timor-Leste nu’udar Prezidente CNRT nian. Liu ema hotu-hotu, nia hatene katak, iha rai laran, instituisaun rua ne’ebé sai rin polítiku no militar Nasaun nian mak FRETILIN no FALINTIL. Maibé nia hado’ok an tiha ona hosi FRETILIN hosi kedas Dezembru 1987, nu’udar konsekuénsia hosi ninia polítika retórika ba despartidariza i.e. hakotu partidu polítiku ninia influénsia ka kontrole ba Resisténsia. Nia kaer de’it ona kargu Komandante máximu FALINTIL nian. Maibé, nia hatene oinsá kontinua esplora lealdade hosi organizasaun rua ne’ebé fó fiar tomak ba nia, hodi nia bele inpoen beibeik ninia podér ba sira. Sira sai kúmplise ba malu hodi bele luta hamutuk hasoru ema ne’ebé halo okupasaun illegal ba ita nia rain. Maibé, Xanana fiar katak sira iha kumplisidade ida ne’e tamba ninia figura, ne’e duni, nia hanoin katak nia iha buat hotu-hotu no ema hotu-hotu nia leten, katak nia iha forsa liu FRETILIN no FALINTIL nia nain-tomak mak nia de’it.
Xanana toman tiha ona komanda organizasaun rua ne’e no haree ba sira nu’udar ninia instrumentus ba halao ninia podér unipesoal (podér mai hosi ema ida de’it), no ema nein ida bele litik ida ne’e.
Nune’e, molok ita halao serimónia solene ba restaurasaun independénsia Timor-Leste nian, konseitu ne’ebé nia la simu, Xanana autoriza Sérgio Vieira de Mello ba hakotu FALINTIL no harii iha ninia fatin , Forsas Defeza Timor-Leste nian. (Bainhira sira hamate FALINTIL, sira bele hakotu ona Nasaun ninia kapital simbóliku ida ne’e no koa húsar talin ne’ebé liga Forsas ne’e ho istória resisténsia rasik). Sira moos hasai dadaun asua’in sira arbiru de’it no hamosu ho hahalok ida ne’e problemas oin-oin ne’ebé seidauk hakotu loloos to’o ohin loron. Tamba Xanana ninia inkoerénsias, iha 2006/07, ema ataka fila fali FALINTIL, liu hosi forma oin-seluk ida, atu hafoer ninia imájen no halakon ema ninia fiar ba instituisaun ida ne’e.
Diplomatas hosi rai balun, ne’ebé akreditadu iha Dili, haksolok an loos tamba hanoin katak krize 2006 halakon tiha ona povu Timor-Leste ninia espíritu rezisténsia no patritotismu. Bainhira sira hamate FALINTIL iha tempu UNTAET nian, sira hakat tiha ona pasu ida ba oin atu hakotu kapitál simbóliku ida no lori esponja ida atu hamoos tiha istória Rezisténsia nian. Hafoer imájen FALINTIL nian, hamenus FRETILIN no ninia lideransa nia forsa, no fahe ita nia rain, halo parte estratéjia tomak ne’ebé ema uza ba hakfilak Timor-Leste ba nasaun ida ne’ebé la iha pasadu, no karik, sei la iha futuru soberanu; ho ida ne’e mak sira hahú koa lideransa istórika rai ida ne’e nian no ita seidauk hatene sira sei buka halo ida ne’e to bainhira.
Bainhira sei halo hela diskusaun ba hakerek Konstituisaun, hau sei hanoin hela oinsá ema litik no halo debate klean tebetebes kona-ba Forsas, tau naran saída ba forsas ne’e, prinsípiu restaurasaun independénsia , kaer nafatin bandeira no inu ka lae, nasaun nia naran saída, (Timor Loro Sa’e ka Timor-Leste) no asuntu seluk ta’an. La’os fásil iha tempu ne’ebá foti desizaun atu rekoñese istória no haree rekoñesimentu ida ne’e reflekte iha Konstituisaun, hodi bele marka , liu hosi ida ne’e, fronteira entre identidade nasional no internasional. Súsar liu ta’an , tanba Xanana rasik, nu’udar Líder Rezisténsia nian, ladún simu ho diak dalan ida ne’e atu rekoñese istória. Ba nia no moos ema balun ta’an, hatama kapitais simbólikus ba muzeu, sai ona rekoñesimentu ida. Nia hanoin katak dalan diak liu ba rekonsiliasaun nasional mak opsaun husu ba istoriador sira atu estuda ita nia istória no kapitais simbólikus sira sai de’it faktus, dadus no elementus ba estudu ida ne’e. Ba sira, diak liu harii fila fali nasaun ho de’it prezente, lalika hanoin ba kotuk, maibé, ho hanoin ida ne’e , ita la konsegue harii prezente loloos no prezente ida ne’e sei kompromete futuru rai ida ne’e nian.
Xanana toman tiha ona katak nia mak líder, nune’e nia sente katak perigozu tebes ba ninia lideransa sé ema rekoñese sesé maka halo saída iha ita nia istória no sé ita kaer nafatin aliserses patriotismu maubere nian. Nia defende katak ida ne’e perigozu tebes ba demokrasia. Liuliu sé FRETILIN organiza ninia an, sé afirma an no okupa ninia fatin loloos iha vida multi-partidária iha rai ida ne’e , buat ne’ebé, ikus mai, akontese duni. Xanana hanoin katak demokrasia signifika fahe timor oan sira iha partidu oin-oin no halo sira hametin Unidade Nasional haleu ninia figura karik . Nune’e nia bele haforsa ninia lideransa nasional ne’ebé nia toman ona halao mesak-mesak , tuir konseitu ne’ebé hotu-hotu koñese - Komandu Luta nian, ( nia foti desizaun no fó orientasaun ba hotu-hotu hosi kadeia Cipinang) .
FRETILIN labele duni hatán hamoos ninia an rasik ba fó fali fatin ba rekonsiliasaun ida ne’ebé halao ho valores abstratus; labele moos sai beibeik instrumentu iha Xanana nia liman no husik nia kontinua halao de’it ninia politíka individualista. Tamba nia la halo ona parte organizasaun, nia la iha ona obrigasaun ba respeita desizaun ne’ebé órgauns partidu nian foti, ne’e duni la halo sentidu, iha tempu demokrasia nian, atu nia kontinua hanoin katak nia mak mata dalan FRETILIN nian.(Hau fo hanoin fila fali katak iha 2006, nu’udar Prezidente Repúblika, Xanana halo buat hotu-hotu ba interfere iha prosesu eleisaun ba lideransa FRETILIN nian. Maibé, nia la hetan susesu). Ex-líder Rezisténsia lakontente ho ida e’e . Tanba FRETILIN labele sai ona ninia instrumentu, nia bele deit ona buka hatún FRETILIN ninia forsa. Liuliu tamba nia fiar katak nia forte liu FRETILIN rasik. (Nia mehi atu prova ida ne’e iha kompetisaun eleitorál 2007 nian. Maibé nia lakon eleisaun no sai frustradu hosi eleisaun ida ne’e.)
Entaun, atu bele hakás an hasoru FRETILIN nafatin, nia halo aliansa ne’ebé hanaran an nu’udar Aliança da Maioria Parlamentar (AMP) ka diak liu, bolu fali, Aliança da Maioria Perdedora (Maioria ida ke Lakon iha eleisaun).
Tamba nia lakontente ho FRETILIN ninia pozisaun, Xanana nu’udar Prezidente Repúblika nian, uza liuliu ninia tempu ba halo opozisaun ba Governu. Iha 28 Novembru 2002, hafoin restaura tiha Independénsia Nasional , liu tiha fulan balun, iha ninia diskursu ba nasaun, Xanana, uza ninia populismu no demagojia, hodi ható kritika públika ba Governu no nu’udar ator ba novela ida ne’bé la iha enredu no rohan, nia hatete katak nia hakfodak tanba independente fulan nen ona maibee povu sei kiak nafatin. ( Xanana fiar duni katak, ho orsamentu estadu ne’ebé iha de’it dólar amerikanu besik tokun neen nulu no ki’ik liu dala sanulu orsamentu Governu Xanana nian, governu ida uluk bele hamenus kiak iha fulan neen nia laran? Sé nia hanoin hanesan ne’e duni, entaun iha buat ruma aat tebetebes iha nia ulun fatuk). Bele de’it hamenus kiak ho medidas sosiais, ekonómikas, no desenvolvimentu integral no sustentadu ba tempu badak, médiu no, liuliu , iha tempu naruk. Ita la konsegue halakon kiak ho medidas ne’ebé atu hasoru no hamosu situasaun emerjénsia ba beibeik ho hahalok ne’ebé aumenta nível konsumu de’it, ne’ebé povu hétan no uza sasán barak liu , maibé hetan de’it iha tempu ida ke badak. Sé Krize mosu, ita enfrenta. Sé mak konfunde medidas ba konbate (hasoru) krize ho programas ba halakon kiak hatudu de’it katak nia la hatene buat ida.
Xanana hatete horiuluk katak Governu ladún inkluzivu, la rona partidus oposizaun ninia opiniaun , la fó valor ba sosiedade sivil bainhira sira halo manifestasaun iha liurón, etc.
Xanana sai fali Prezidente opozisaun nian. Nia hasai tiha ninia farda nu’udar líder guerilla nian hodi hatais fali kamufladu demokrasia nian no doku másckara nu’udar defensór justisa no direitus umanus nian. Xanana bolu Governu exklusivista , autoritáriu no abuza podér. Xanana halo diskursu hanesan demokrata boot ida, ema povu nian. Nia súbar nia an iha buat sira ne’e nia kotuk , maibé, iha vida real, ita haree momoos hela katak ida ne’e ator ida, ne’ebé kaan podér. Nia mehi ho sistema prezidensialista. Ida ne’e mak orientasaun hatún hosi Kongresu CNRT nian iha 2000. Asembleia Konstituinte foti desizaun oin-seluk . Xanana lagosta. Nia hakarak FRETILIN ida ne’ebé hakru’uk ba nia. Nia la konsege.
Bainhira osan minarai no gas nian hahú tama, Governu hato’o ba Parlamentu Nasional proposta orsamentu estadu nian ho valor dólar amerikanu tókun atus tolu sanulu resin lima. Orsamentu ne’e define momoos oinsá harii infra-estruturas rai ne’e nian, oinsá hadia situasaun veteranus no kombatentes libertasaun nasional nian, faluk sira nian, katuas no ferik sira nian, oan kiak sira nian no oinsá halao dezenvolvimentu rural no komunitáriu nu’udar prioridade aas liu prioridade hotu-hotu. Hakarak hetan metas tuir mai : hetan kreximentu ekonómiku sustentadu 7% , kontrola inflasaun ba 3 to’o 4% iha 2006/2007, harii oportunidade servisu ba ema rihun sanulu to’o rihun sanulu resin lima. Oposizaun hamutuk hotu, tu’ur ka la tu’ur iha Parlamentu Nasional, hili opsaun fahe nasaun no dalan violénsia nu’udar sira nia prátika polítika, hodi sátan tiha orsamentu ida ne’e. Ho ida ne’e, sira hamosu krize 2006/2007 hodi sátan governu labele hahú programa dezenvolvimentu ne’ebé hotu-hotu bele haree katak diak duni no halao ba beibeik no ida ne’e sei hadia povu nia moris no sei halo partidu ne’ebé kaer governu manán fila fali eleisoens 2007 ho rezultadu diak liu ta’an. Tamba ne’e mak ema barak konsidera katak iha duni konspirasaun no golpe hasoru Governu FRETILIN no Prezidente mak halo “atu desizivu” bainhira nia ezije demisaun Primeiru-Ministru nian no hakarak hodi bi’it nia mak tenke hili ema ne’ebé mak kaer fali fatin ida ne’e. Buat hotu-hotu akontese ho de’it objetivu atu kontrola osan minarain nian no sátan FRETILIN atu labele ezekuta programa dezenvolvimentu ba halakon kiak no hadia kualidade vida sidadaun hotu-hotu nian.
Ohin loron, nu’udar xefe governu defaktu nian, nia simu apoiu tomak – pesoal no institusional – hosi Prezidente Repúblika nian , ne’ebé la kole gaba ninia governasaun , sai tiha ona ninia aliadu inkondisional. Dalabarak, hamriik ho ain tutun de’it hodi koalia netik buat ruma diak kona ba governasaun ne’ebé halao nia lala’ok ba fa’an no sosa, husu no fó , ne’ebé la iha planus, la iha programas, ho orsamentu ida ne’ebé sai de’it saku azul boot ida, ho fundu kontinjénsias boot tebetebes, orsamentu ida ne’ebé halo ba gasta arbiru de’it no loke estrada boot ba korupsaun no taka dalan ba fizkaliizasaun efikáz hosi deputadus sira.
Ami haree tuituir saída mak governsaun Xanana halao iha tinan kotuk nia laran. Ho lema “Reforma” no “mudansa”, Komandante horiuluk guerilla nian no líder Rezisténsia ne’ebé ema koñese liuliu iha tinan 80/90, buka obriga ema hatuir de’it ninia ritmu. “Reformas” no “mudansas” ne’ebé hahú uluk ho “ kasa buan sira”; “buan” mak funsionárius no ajentes estadu nian ne’ebé sira identifika nu’udar ema ne’ebé la fila kotuk ba governu ida uluk ninia orientasaun. “Reformas” no “mudansas” ne’ebé konfunde fali dexentralizasaun ho desestruturasaun, ho administrasaun anárkika, ida ne’ebé la iha regras, la iha sistema, ho jestaun fiskal no makro-ekonómika ne’ebé laiha dixiplina. “Reformas” no “mudansas” ne’ebé hatudu deit katak sira tauk pasadu no tauk moos pasadu ninia lalatak. Atu evita perseguisaun ida ne’e, Xanana halai hosi ninia lalatak rasik, lakoi hatán ninia pasadu rasik no hakarak de’it moris iha nakukun laran ne’ebé lalika hatene buat ida,lalika hatene Konstituisaun no leis, moris iha ambiente ida ne’ebé instituisaun estadu fraku hela , halo aliansa polítika kontra-natura , ho korupsaun jeneralizada ba ema ninia mentalidade ho prátika “sosa paz”. Nia halo buat sira ne’e ho “povu nia naran” no, karik presiza , bele halo ema balun , ne’ebé la hein buat ne’e bele akontese, laran taridu no matan-been nakonu. ( iha informasaun katak iha Konsellhu Minisrus ninia reuniaun ikus liu, tinan 2008 nian, sira despede malu ho tanis no laran taridu, ho apelu no súplika ba halao unidade haleu Xanana).
Nune’e, ba ema ne’ebé seidauk hatene, governu Xanana sai hanesan manta suku ho hena pedasuk –pedasuk ne’ebé “AMP’ (Aliansa Maioria Parlamentar) mak hahoris, aliansa ne’ebé hametin ho partidu sira ne’ebé lákon eleisoens, ne’ebé mosu tamba sira iha nesesidade permanente atu hasoru pasadu no governu ida uluk. Tanba ne’e, sira gasta arbiru rikusoin povu nian no, emvezde halo planu no programas ba dezenvolvimentu , hakoi sira nia an ba beibeik ho improvizasaun,( inventa sasan oi-oin) gasta arbiru liu ta’an, halo obras ba taka de’it ema nia matan.Tanba psikoze ida ne’e domina tiha ona nia ka karik tanba ninia angústia, Xanana la konsege iha vizaun integrada ba ninia governasaun. Halo governu sai fali instituisaun social no komersial ba sosa no fa’an, no halo Estadu sai fali klube boot amigus nian, fatin ne’ebé ema bele simu no oferese. Atu bele hametin aliansa ne’e nafatin , nia taka matan ba buat ne’ebé sala, lakoi rona denúnsia korupsaun nian, nune’e impunidade iha dadauk ona abut , no ida ne’e halo ema la fó fiar ba Justisa.
Iha área lala’ok ba haburas rai ida ne’e, nia promete aprova Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu nian iha fulan tolu nia laran, maibé, liu tiha tinan ida ho balu, nia la konsegue halo leitura loloos kona ba estadu nasaun nian. Xanana hatete buat ne’ebé nia rona, nia rona de’it buat ne’ebé nia hakarak rona, ne’ebé ema bisubisu ba nia tilun, husu ba ema hatete fila fali ba nia no rona fila fali buat ne’ebé ema hatete ba nia, nia hatete beibeik buat ne’ebé nia hatete tiha ona no konvense nia an rasik katak buat sira ne’e tebes duni. Hanesan nune’e mak nia konsola (halo kontente) ninia an rasik.
Ho buat sira ne’e hotu, nia husik ninia aliadu boot, Prezidente Repúblika, Dr. Ramos Horta, mesak –mesak de’it mak gaba beibeik governasaun Xanana nian. Iha Parlamentu Nasional rasik, manta ne’ebé halo ho hena pedasuk-pedasuk ne’ebé hanaran an “AMP” la konsege ona defende ninia governu defaktu.
Tebes duni, Ita haree hela katak sira sobu dadauk sistema no sira ninia inkapasidade ba governa aumenta ba beibeik. Lian hasoru korupsaun aumenta ba beibeik , hanesan tiha fali kulat ne’ebé haburas maka’as hafoin údan tau. Ba ema ne’ebé fó atensaun uituan , buat sira ne’e hotu tama iha sira nia mata-laran. Ema matan-délek moos sente. Ema ne’ebé la haree ka la sente mak ema ne’ebé la koi duni haree ka lakoi duni sente ka ema ne’ebé kúmplise ba situasaun ne’ebé hahú iha 2006 no kontinua to’o ohin loron. Ne’e ridíkulu, lae? Loos duni! Buat sira ne’ebé ita haree durante fulan neen ikus 2007 nian no durante tinan tomak 2008, ridíkulu hotu. (Ezemplu ida mak ne’e. Sira sosa fo’os karun liu no fa’an fali 60% baratu liu. Lakon osan iha negósiu ne’e maibé, dehan fali katak osan sira simu husi atividade faan foos nee aumenta reseita doméstika (ita sosa no faan, lakon osan maibee ita tau fali osan bee ita simu hanesa lukru ida ba ita). Ida ne’e ridíkulu ka lae?).
Maibé, governu Xanana kontinua gaba an ba buat ne’ebé sira halo iha “tempu badak”. Nunka hatete lia oos. Lia loos mak ne’e: iha tinan ida de’it sira gasta ósan hanesan governasaun FRETILIN nian gasta iha tinan lima nia laran, ósan ne’ebé natón ba hahú programa no garante:
- Hadia eskolas hotu-hotu iha Timor-Leste laran no harii eskolas barak liu ta’an;
- Hato’o hahán manas loron ida dala ida ba eskolas hotu-hotu;
- Harii uma ba professor no pesoal saúde nian iha distritus, sub-distritus, sukus no aldeias;
- Hadia asisténsia ba saúde , ho infra-estruturas barak liu, ekipamentu no meius diak liu ba halo diagnóstiku móras nian no tratamentu;
- Hahú no halao polítika nutrisaun iha nasaun tomak ne’ebé liga ho dezenvolvimentu produsaun nasional agro-pekuária;
- Hato’o liu ta’an be moos;
- Halo aproveitamentu diak liu ba be nu’udar fonte renovável ba produz energia;
- Hadia liurón tuan no halo liurón foun kilómetru barabarak;
- Hadia no harii sistema irrigasaun;
- Hadia no harii liurón foun barak liu ta’an;
- Harii uma diak liu iha zona rurál sira no ba ema ne’ebé presiza liuliu;
- Dezenvolve agrikultura nível famíla nian no komunitáriu ho teknolojia natón loloos ba faze dezenvolvimentu iha ida-idak ninia área ;
- Dezenvolve peska semi-artezanal;
- Implementa projetu hadia fila fali sidade Dili no sentru urbanu sira seluk no resolve problema saneamentu báziku;
- Harii indústria ba prosesa produtus agríkultura no peskas nian;
- Harii rede transporte diak liu ba públiku;
- Dezenvolve turismu ho eskala ki’ik no boot no komunitáriu;
- Harii Akademia Múzika no Kultura nian;
- Harii Institutu Médiu ba Desportu;
- Harii Banku ba Kréditu Rurál, etc.;

Karik halao duni, buat sira ne’e hotu kontribui ba fó oportunidade servisu ba ema rihun ba rinhun iha rai laran no fó insentivu ba sector kooperativu no privadu iha área agro-pekuária, peskas nian no produsaun artezanal, ne’ebé presiza hodi hadia kualidade vida sidadaun sira nian no atu iha ekilíbriu balansa komersial diak liu ta’an, tamba produsaun moos aumenta no liu hosi dalan ida ne’e, ita bele hamenus importasaun.

Atu hetan ida ne’e, governu tenke hatene halo planu, programa no halo projetus ba dezenvolvimentu umanu, social no ekonómiku. Presiza moos hasees an hosi “projetizasaun” ekonomia nian tamba dalan ida ne’e insentiva de’it dezenvolvimentu sabraut ida, ne’ebé hakotu de’it iha klaran, anárkiku, no la iha kualidade. Labele konfunde medidas emerjénsia nian ho medidas rekonstrusaun no dezenvolvimentu nian.

Xanana buka tuir deit dalan fásil liu. Hatama ósan arbiru de’it iha ekonomia no hanoin katak dalan ida ne’e mak kontribui ba hamenus kiak. Nia rona, hatete tuir no fiar katak nune’e duni: Nia hamenus ona Kiak tanba nia fahe ósan. Nia konvense nia an tiha ona. Prezidente Repúlika moos hanoin hanesan ne’e karik .

Maibé buat ne’e , nu’udar efeitu makro, bele de’it halo inflasaun aumenta no haburas korupsaun. Ita hotu hatene katak inflasaun no korupsaun hanesan inan ba hahoris kiak. Nune’e, kiak kal hamenus duni, no lalais, maibé, ba ema uituan de’it – ba de’it membrus governu defaktu nian, sira ninia família no amigus ne’ebé besik liuliu sira. Maioria ninia kapasidade atu sosa aihan sei hamenus ba beibeik, la’os deit kuantidade, maibé, ninia kualidade moos tun ba beibeik; kaloria hahán nian, ne’ebé maioria presiza hetan loron-loron, karun ba bei-beik, sae sentavus uituan-uituan. Produsaun nasional sei hamenus liu ta’an tamba la du’un iha kompetisaun. Reforma tributária Xanana nian, ne’ebé hatún impostu no kuaze halo ita nia nasaun sai hanesan tiha paraízu fiskal ida, la hamosu milagre . Presu la tun. Sira du’un tun sae no buka tau sala ba ema seluk (bode espiatóriu) . Du’un “komersiante malandru” sira. (sira la hatene katak ekonomia mak siénsia ida ne’ebé la iha fatin ba milagre. Iha leis, iha regras, iha elementus ne’ebé kataliza (bele hala’o lalais liu desenvolvimento). Maibé la iha milagres. Servisu de’it mak halo dezenvolvimentu lao lalais, hamosu rikeza, haburas kreximentu ekonómiku, fó dignidade no aumenta kualidade vida sidadadun sira nian, hamenus kiak.

Jornal sira hakerek loron-loron konaba korupsaun, nepotismu, governasaun aat.Relatóriu hosi Instituisaun internasional sira labele nonók de’it ona ba realidade xokante ida ne’e. Períodu ba prova ramata ona. Hosi dúvida, moris serteza no serteza mak ne’e: governu Xanana hakfilak Timor-Leste sai nasaun ida ne’ebé la’os sustentável. Ita bele litik apresiasaun ida ne’e no hatete katak afirmasaun ne’e hanesan “atitude colonial” ida. Maibé sé ita haree didiak realidade ohin loron nian, ita haree momoos saída mak akontese. Sé situasaun ida ne’e lao ba oin hanesan ne’e nafatin, tinan ida ka rua ta’an, hau la hatene sé bele iha ema ruma, ne’ebé konxiente uituan, brane nonók de’it. “Ita nia rain lakon dadauk ona nia identidade, sai dadauk ona hosi nia dalan; Estadu lakon dadauk ninia estruturas; sentidu sidadania tun liu tamba ema hein de’it governu ninia apoiu uituan ba moris, ka moris nonók de’it tamba tauk hatete sai katak sira la haksolok buat ruma. La’os ho hahalok ba aumenta dependénsia, mak ita liberta povu. Ema halo konfuzaun bainhira dehan katak ita iha paz tamba deit la iha violénsia fízika, katak ita iha estabilidade tamba sidadaun sira nonók hela, maibé nonok ne’e bele signifika tauk koalia.

Ita hetan sorte(? ). Loos duni. Natureza, fó ba ita, la’os atu fó beibeik de’it ba ita, reseita hosi minarai no gás ne’ebé sai hanesan kréditu ida ba dezenvolvimentu. Maibé governu Xanana la iha hahalok responsável ba buat sira ne’e tanba halo de’it politika gasta osan arbiru de’it no ida ne’e sei hakoi de’it Fundu Minarai. Xanana la hatene oinsá halo jestaun ba reseita naun-renovável ( ne’ebé labele hafoun fila fali). Oinsá iha beibeik reseita ida ne’e atu fó benefísiu ba jerasaun hotu-hotu, ohin loron nian no aban bain-rua nian. Reseita minarai nian sai hanesan fini ba ita. Ita tenke harii kondisaun ba kuda fini ne’e, hodi nia fó fini beibeik ba ita. Xanana konfunde kuda ho hakoi. Governu Xanana moris iha kontradisaun. Nia hanoin katak gasta osan barak signifika halo barak. Nia halo buat hotu-hotu ba gasta hodi bele hatete katak nia ezekuta ona orsamentu no atu sente katak nia halo barak ona. Gasta hodi bele hatete ba Parlamentu katak nia ezekuta duni orsamentu.

Xanana iha ódiu ba “carry over” ( transfere ósan hosi orsamentu tinan uluk nian ba orsamentu tinan oin nian). Ami hanoin katak nia atu mosu ho solusaun májika ruma. Xanana hato’o ninia reseita hanesan ne’e: Medida uluk liu: sósa, sósa barabarak durante fulan rua ikus liu molok tinan fiskal ramata. (nia la foti ona problema armazén nian , maibé, uluk Xanana uza argumentu ida ne’e ba fó kontratu ba ninia kolaboradór besik liu nia, GS, ho valor dólar amerikanu liu tókun sanulu resin hat hodi sosa fo’os). Agora ho dólar amerikanu tokun ba tókun, nia la koalia ona kestaun armazén nian. Importante mak gasta ósan).

Rezultadu: la iha “carry over” ósan nian. Nia prefere halo “carry over” fo’os nian, óleu hán nian, simentu nian, kareta nian, tratór nian etc… sasán ne’ebé bele lakon de’it ka sei aat de’it ho tempu; tamba sasán sira ne’e simu subsídiu estadu nian, sei liu fronteira no ema sei fa’an baratu de’it ba rai viziñu Indonézia ; iha moos “carry over” meius transporte no servisu nian , no la kleur ta’an, sei kontribui ba hasae dezpeza públika ka sei aumenta moos “reseita doméstika” , bainhira sira fa’an sukata (be si tuan) sira , iha fulan neen to tinan ida nia laran. Jéniu hanesan Xanana Gusmão de’it mak bele inventa buat ida ne’e!! Medida tuir fali: reorsamentasaun ka tau fali osan “carry over ” nian ba orsamentu tinan foun nian. Ida ne’e signifika katak sira gasta ósan hotu-hotu ne’ebé tau ba despezas bens no servisus no rekorentes sira seluk; kona ba kapital dezenvolvimentu , sira hakotu projetu, tau fali osan ne’ebé sei iha ba orsamentu tina foun nian no hein de’it Parlamentu Nasional aprova orsamentu foun, hodi kontinua halao projetus sira ne’ebé hakotu iha klaran. Tamba Parlamentu bele de’it aprova orsamentu 2009 iha final fulan Janeiru nian, Xanana dada orsamentu tinan 2008 nian to’o fali Feveriro 2009. Nia halo buat sira ne’e hotu atu prova katak sei la iha “carry over”. Atu lalika temi buat seluk moos, hau hatete de’it, ida ne’e keta injenuidade karik! Ida ne’e ridíkulu tebetebes ! Maibé, Xanana no ninia grupu aprezenta buat sira ne’e hotu hanesan produtus hosi sira ninia jenialidade koletiva.

Durante fulan rua ikus liu tinan 2008 nian, sira halo despezas, maibé, la iha planu no programa ruma. Sósa, sósa ta’an. Ró sanulu resin rua to’o sanulu resin lima forma iha tasi laran no hein loron lubuk ida atu ida-idak hatún ninia naha. ( hau nia laran taridu haree, Iha kalan Natal nian no fim-do-ano nian, ahi lakan iha ró sanulu resin lima ne’ebé pára hela iha tasi laran, iha Dili nia oin. Labarik sira keta bele fiar karik katak pai ka vovô Xanana halo’o milagre ida ta’an. Nia harii árvore Natal sanulu resin lima no husik prezépiu sanulu resin lima namlele iha tasi laran no kal hatu’ur Reis Magos iha golfiñus no lafaek nia léten. Tebes duni, árvore natal no prezépiu ne’ebé namlele iha tasi, harii ho gostu liu duke sira ne’ebé harii iha Palásiu nia oin; sira ezajera tau ahi-oan lakan kahor ho kór oin-oin ,maibé, hatudu de’it katak sira halo festival ida ho gostu mos laiha tebetebes. (Natal, loron moris Jesus Cristo nian, merese arte diak liu no sentidu armonia diak liu entre ahi no kór, enkuadramentu ambientál diak liu, maibé, lalika gasta ósan arbiru dei’t no sósa sasán ne’ebé ladun importante hanesan fali riku-na’in foun sira ne’ebé la hatene ósan ninia valor. Labele konfunde fé ho medidas ba taka de’it ema nia matan).

La’os deit halo kompras, sira halao moos servisus última ora nian. Liurón Dili nian ne’ebé seidauk presiza hadia barabarak, sira fui fila fali alkatraun, iha nakukun laran no údan laran. ( servisu iha kalan nakukun no ida ne’e hatudu tuir dalan nebee katak la iha trasparénsia bainhira prepara projetus no halo adjukasaun obras nian mos tuir dalan nakukun). Maibé, liurón ba distritus no sub-distritus monu tuituir malu de’it no súsar tebes ba kareta liu hosi ne’ebá.( Nune’e, ba 2009, diak liu governu Xanana sósa de’it elikópteru hodi lori “ lori primeiru ministru no ninia vise, ministrus, vise-ministrus, sekretárius estadu” no deputadus sira. Ida ne’e bele hasae sira nia estatutu. Hau fiar katak sira sei sente seguru no importante liu. Iha liurón ba halo saída, iha ponte ba halo saída, sé ita iha ósan ba sósa elikópeteru? ). Iha kareta barabarak ba halo saída, sé la iha liurón? Sé gasta ósan signifika halo barak, saída mak sátan sira atu substitui kareta polítiku sira nian ho fali elikópteru? Saída mak sátan sira sósa avian prezidensial ka jatu ezekutivu ba politikus boot (altos dignatários) sira sae bainhira sira halo viájen ba tasi-balun?

Xanana hanoin katak nia halo barak ona. Hasees husi sasan sira nia halo hodi kontinua de’it servisu tuir polítika governu uluk nian, la’os deit hosi governu, maibé hosi estadu tomak moos, kona ba apoiu ba kombatentes libertasaun nasional sira, faluk sira, oan kiak sira, katuas no férik sira , sidadaun ne’ebé mukit liu, liu hosi rekoñesimentu no pensaun oin-oin , ita bele husu sa ida tan? Ita haree tuir mai saída mak governu Xanana halo duni no ne’ebé sira uza ba gaba an:

Kestaun deslokadus nian:

Governu Xanana uza solusaun ba deslokadus sira ninia situasaun nu’udar sira ninia bandeira ida. Nia gaba an rasik katak nia rezolve ona kestaun ida ne’e. Tebes duni, sesé de’it mak mai Dili. tuituir malu, iha tinan 2006/2008, Karik mai fali Dili ohin loron, bele haree katak buat balun oin seluk ona. Laiha ona kampu deslokadus ne’ebé boot liu hotu-hotu, ne’ebé harii besik iha aeroportu internasional Presidente Nicolau Lobato nia oin. Sé hela bainbain iha Hotel Timor, bele haree moos diferensa boot tebetebes ida. Laiha ona deslokadus besik iha hotel ne’ebé diak liu hotel hotu-hotu iha Timor-Leste tomak. ( Fatin ne’e haleu tomak ona ho kalen zinku. Xanana entrega jardin ne’e ba ninia amigu Hércules , sidadaun indonéziu ne’ebé Timor-Leste nia oan, ne’ebé ema koñese no tauk tanba nia hahalok nu’udar xefe grupu ba “cobransas difíceis” ( obriga ema selu osan) iha Jakarta.Foin lalais ne’e ema kaer nia no nia hetan akuzasaun katak nia halo omisídio iha Indonézia. Maibé Governu Xanana konsidera nia VIP (ema importante tebetebes). Kampus balun Dili nian moos mamuk ona. Ne’e diak. Maibé sira hakotu loloos problema ne’e? Ema ne’ebé foo volta Dili no sai hosi Dili ba Manatuto hetan fali situasaun oin-seluk. Kampu Metinaro nian sei nafatin hela. Ema ne’ebé okupa hela kampu ida ne’e lakoi troka ósan ho sira ninia seguransa. Sira la sente katak iha ona garantia ba sira nia seguransa bainhira sira fila fali ba bairru ne’ebé sira hela horiuluk.

Saída mak halo deslokadus balun sai hosi kampus? Primeiru tamba sosiedade tomak hakarak duni sira fila fali ba sira nia hela fatin ka ba fatin foun ne’ebé sira hatán ba hela. Segundu, tanba deslokadus rasik la iha ona kondisaun ba moris iha kampus sira ne’e. Terseiru, tanba tempu moos ajuda hamenus konflitus barak.Kuartu, tanba naran deslokadu diskrimina sira no hasees sira hosi sosiedade Dili nian. No ikus liu, tamba ema oho tiha ona Alfredo, ninia grupu kaer tiha ona no tanba “petisionárius” sira simu ona kompensasaun hosi governu Xanana ba servisu ne’ebé sira halo iha 2006/07. Maibé kampu deslokadus iha Metinaru mak sui generis. Tamba harii dook hosi Dili, besik Sentru Instrusaun FALINTIL-FDTL nian, delokadus sira iha ne’ebá sempre sente seguru liu.

Sosiedade tomak hakarak hakotu duni kampus deslokadus ne’ebé harii ho kondisaun aat tebetebes. Maibé prinsípiu fundamental mak ne’e: estadu devia halo buat hotu-hotu ba fo fali direitu ba deslokadus sira hela iha uma ida ké di’ak no halao fali sira ninia vida bainbain nian no integra fila fali iha sosiedade ho garantia seguransa nian.

Maibé Xanana , dala ida ta’an, hili dalan fásil liu – selu de’it famílias deslokadas ba husik kampus . Prosesu pagamentu hatudu katak sira la halao ho transparénsia.
( iha informasaun katak ema ne’ebé la’os delokadus no ne’ebé uma la sunu, simu moos ósan no dalaruma, família ida simu ósan dala barak ba uma ida ne’ebé estraga.Maibé ne’e kestaun ida ne’ebé presiza investiga hodi haree iha ka laiha korupsaun, iha ka laiha nepotismu, ka tamba de’it inkapasidade ba organizasaun no administrasaun).Kestau ne’ebé ita foti ohin mak tenke haree sé solusaun ne’ebé hasai ne’e diak duni ka lae. Ami duvida. Ami duvida tamba deslokadus barak ne’ebé husik sira ninia kampu, seidauk iha uma ba hela, la iha fatin ba hamahun sira, la iha rai ba hela. Balun tanba la iha uma ba hadia, balun tanba ósan ne’ebé sira simu la to’o ba hadia sira nia uma no balun, tamba hanoin hatuir Xanana ninia ezemplu, hili dalan fásil liu: uza ósan ne’ebé sira simu ba buat seluk, hanesan sósa motorizada ida, kabeen, halo viajen, etc.. Tenke haree dalan ne’e sustentável ka lae ba sira nia vida ka ida ne’e la’os imprtante? Importante liu goza ósan enkuantu iha.

Deslokadus balun hili opsaun sira ne’ebé alisiante liu. Okupa ema nia rain no monta tenda ka harii barraka ida iha ne’ebá. Ho hahalok ida ne’e sira hamosu konflitu foun. Ida ne’e hanesan bomba-relójiu ida. Ita haree hanesan nia fila kotuk hela ba ida ne’e no hasees an hosi responsabilidade tanba nia hetan ona solusaun ba selu de’it. Nia selu deslokadus sai hosi kampu deslokadus. La’os ba sira hadia fila fali sira nia vida ho dignidade. “Agora , ida-idak haree ninia an rasik, Maromak mak haree hotu-hotu”. Nia promete resolve kestaun deslokadus to’o Dezembru 2007. Liu tiha tinan ida ho balun, ita kontinua nafatin ho problema ida ne’e. Ita hela de’it ho solusaun kosmétika à la Xanana : importante muda de’it faxada ka halo buat ruma ba taka de’it ema nia matan.
Fim I Parte





terça-feira, 13 de janeiro de 2009

2008: O ANO DO ESCANGALHAMENTO DAS INSTITUIÇÕES DO ESTADO (2)

Por MARI ALKATIRI - (II Parte)


A Questão dos “Peticionários” e do Alfredo Reinado

Falávamos das questões de que o governo Xanana se vangloria e apresenta como sucessos da sua governação. Uma delas é a questão dos “peticionários”. Para quem não sabe, “peticionários” são um grupo de ex-soldados que abandonaram os quartéis em princípios de 2006, alegando serem vítimas de práticas de discriminação no seio das F-FDTL (Falintil-Forças de Defesa de Timor-Leste).
Tudo começou em Fevereiro de 2006, quando um grupo de cerca de cento e cinquenta soldados (oficiais, sargentos e praças) da chamada zona ocidental “Loro Monu” de Timor-Leste decidiram abandonar os quartéis com reivindicações de que vinham sendo alvos de práticas de discriminação levadas a cabo por alguns oficiais do Comando das F-FDTL originários dos Distritos mais a leste do país. Este grupo de soldados apresentou um abaixo-assinado endereçado ao Presidente da República sob a forma de uma “petição”. Daí passaram a ser conhecidos pelo nome de “peticionários” .
Xanana, como Presidente da República, foi logo o primeiro a ser solicitado para tratar desta questão e fê-la prontamente, usando de todo o seu ascendente, exigindo o regresso aos quartéis dos mesmos soldados e aceitando a criação de uma Comissão das F-FDTL para investigar o caso. Mais disse que, se os mesmos não regressassem, seriam todos expulsos da Instituição (vide relatório da Comissão de Notáveis).
Na verdade, após a decisão feita pelo então Presidente da República, só parte dos “peticionários” regressou aos quartéis. Mesmo com estes não se chegou a acordo sobre a sua sujeição ao processo de investigação dirigida pela Comissão das F-FDTL. Poucos dias depois, voltaram a abandonar o quartel, trazendo consigo mais e mais colegas, totalizando um número de quinhentos e noventa e três (593), equivalente a quarenta por cento (40%) dos efectivos das F-FDTL.
No vai e vem sem fim de acusações e desmentidos, de exigência do Comando das F-FDTL para que os “peticionários” se apresentassem para investigação e da recusa destes de o fazer, o Primeiro-Ministro propôs a criação da Comissão de Notáveis com representantes indicados pelos diferentes órgãos de soberania, pela sociedade civil e pela Igreja Católica. A Comissão foi criada com o objectivo de apurar a verdade dos factos sobre as alegações de discriminação apresentadas pelos peticionários e de recomendar soluções.
No entanto, as recusas de serem sujeitos à investigação mantiveram-se, tornando o trabalho da Comissão muito difícil de se realizarem. A situação piorou ainda quando o Comando das F-FDTL decidiu expulsar todos os “peticionários” das F-FDTL. Posteriormente, a 23 de Março de 2006, o Presidente da República Xanana Gusmão, de regresso de uma visita a Portugal, endereçou uma mensagem à Nação onde critica, de uma forma acutilante, a decisão do Comando das F-FDTL. Critica, igualmente, o Ministro da Defesa. Usando do sarcasmo e do humor negro como armas, entendidos por cada um à sua maneira, uns à letra e outros fazendo a leitura nas entre-linhas, resgata as alegações de discriminação dos “peticionários”, incorpora-as num novo conceito de divisão do país onde o Leste passaria a ser constituido por três Distritos e o Oeste por dez, com inicio em Manatuto e fim em Oé-Cusse. Neste mesmo dia, rebenta efectivamente o conflito Leste/Oeste com o escalar da violência nos diferentes bairros de Dili.
Esta inesperada divisão do país rapidamente encontrou terreno fértil na PNTL (Polícia Nacional de Timor-Leste), com o Comando deliberadamente a discriminar os elementos dos três distritos mais a Leste do país o que conduziu posteriormente à implosão da instituição. Milhares de cidadãos viram-se forçados a abandonar as suas casas e bairros a procura de maior segurança. Apareceram, assim, os campos de deslocados internos.
Em relação a questão dos “peticionários”, nem sempre o Presidente da República e o Primeiro-Ministro se mostraram de acordo relativamente ao sentido a dar para o encontro de uma saída, facto que tornou evidente a existência de conflitos institucionais entre o Presidente e o Primeiro-Ministro, as F-FDTL e a PNTL.
Ficaram, deste modo, as Forças de Defesa com menos quarenta por cento dos seus efectivos, a Polícia dividida, a Liderança política em conflito, as F-FDTL e a PNTL em choque, o País partido em dois, política e socialmente, os cidadãos sem qualquer garantia de segurança. E tudo começou com o aparecimento dos “peticionários” mas, tornou-se mais incontrolável após a declaração do Presidente da República de 23 de Março de 2006. Por isso, a solução desta questão era, e é, essencial para garantir o retorno à vida normal, à unidade nacional, à paz e à estabilidade, condições sine qua nom para a reconstrução e o desenvolvimento do país.
Mas a solução deve ter em consideração as raízes do problema raízes que são de natureza eminentemente política e institucional.
Vejamos então como o governo Xanana tratou e resolveu a questão:
Durante cerca de dois anos, fomos assistindo a diálogos de toda a ordem e a todos os níveis em busca de uma solução para o fenómeno, sem qualquer sucesso. Na verdade, continuava o grupo dos “peticionários” a reivindicar a demissão dos principais Comandantes das F-FDTL e exigir o reingresso dos cerca de seiscentos elementos seus às Forças. Por outro lado, o Comando das Forças tornou sempre claro que nunca aceitaria o regresso dos “peticionários” às Forças, exigindo que justiça fosse feita, considerando os mesmos como desertores. Perante duas posições tão antagónicas, reconhecemos que, encontrar uma solução de compromisso era extremamente difícil, senão mesmo, impossível. A acrescentar a tudo isto apareceu o fenómeno Alfredo Reinado (verdadeiramente a reinar) e o seu grupo. Apresentava-se como um grupo que nada tinha a ver com os “peticionários”. Dizia o Alfredo no início, i é, quando a 3 de Maio de 2006 decidiu (ou foi ordenado?) abandonar o Quartel da Polícia Militar rumo às montanhas, que a sua atitude tinha a ver com o facto de as F-FDTL terem sido chamadas pelo Primeiro Ministro a intervir no dia 28 e 29 de Abril de 2006 e que desta intervenção teria havido “massacre” de sessenta “peticionários” na zona de Taci Tolo. (A ser verdade então houve ressurreição em massa para posteriormente receberem dinheiro. Nenhum “peticionário” faltou). Coincidentemente, o Presidente da República Xanana Gusmão também parecia querer acreditar na versão do massacre. A Comissão Internacional de Investigação chamada para investigar a crise, no seu relatório, tornou claro que “não houve massacre”.
Na verdade, Alfredo gradualmente se foi afirmando como Líder visível e operacional, rosto mediático de todos os elementos que abandonaram os quartéis das F-FDTL, incluindo os “peticionários” e que tinham como principal objectivo a demissão e a prisão do Primeiro Ministro. Afirmava publicamente ainda continuar a pertencer às Forças e que só obedeceria ao comando do Comandante Supremo, a saber, o Presidente da República. Esta situação prolongou-se até (onze) 11 de Fevereiro de 2008.
Já com Dr. Ramos-Horta como Presidente da República e Xanana como PM de facto também a novela do Alfredo Reinado continuou com o Presidente da República a defender a continuação da via do diálogo e Xanana cada vez menos convencido da eficácia da via escolhida.
Quando Alfredo começou a sentir o tempo a avançar contra ele, em Novembro de 2007 decidiu fazer declarações, afirmando estar pronto a denunciar os seus verdadeiros mandantes. Garantiu que tudo fez, e tudo aquilo que fez, desde o abandono do quartel até a data da declaração, fê-lo sob as ordens de outros e que estaria pronto para publicamente apresentar os seus nomes. Verdade ou não, isto foi dito e amplamente divulgado. Alfredo teria arriscado demais?
A oportunidade de ouro surgiu precisamente em Fevereiro/Março de 2008 com a morte do Alfredo no ataque à residência do Presidente da República e com o atentado à vida do próprio PR. Um ataque misterioso e que surgiu precisamente no momento em o Presidente da Republica falava de uma Lei de amnistia e de um acordo global entre a FRETILIN e os Partidos da AMP.
O governo Xanana reagiu aos atentados de uma forma pronta, criando o Comando Conjunto F-FDTL-PNTL e colocando estas duas Forças no encalço do grupo que passara a ser liderado pelo Gastão Salsinha. Não obstante a grande mobilização de homens, mulheres, armas e um grande aparato logístico, na verdade, a operação teve mais carácter político do que militar. Nenhum tiro foi disparado. Prevaleceu o diálogo e a capacidade de persuasão. Foi uma operação limpa e muito bem sucedida.
Ironicamente, o único Partido que modo formal e público apoiou a constituição do Comando Conjunto, embora sempre com a ressalva de se evitarem mais mortes, foi a FRETILIN.
Mas qual a razão desta operação só ter surgido após o atentado ao Presidente da República e a morte do Alfredo? Se tivesse acontecido mais cedo talvez o Alfredo estaria aindo hoje vivo e assim poder contribuir a encontrar a raiz política de toda a crise e ajudar a encontrar uma solução mais global e mais duradoira.
Se razão outra não existia, queremos crer que a raiz de todo o problema não ter sido resolvido mais cedo – diria mesmo quando o problema apareceu em 2006 – foi simplesmente porque havia conflito de posições dos diferentes órgãos de soberania do país em torno da questão, particularmente entre o Primeiro Ministro e o Presidente da República.
Quem governa no dia-a-dia sempre procura reafirmar a autoridade do Estado.Quem quer exercer o poder mas não governa, mas se opõe ao Governo, tudo procura encontrar para enfraquecer o Governo.
Deste modo, quando existe um Presidente que sistematicamente faz o papel de oposição ao Governo, em momentos decisivos de reafirmação da autoridade do Estado, normalmente surge o bloqueamento, abrindo caminhos para conflitos institucionais. E foi o que aconteceu em 2006. Em finais de 2007 e 2008, também se notavam diferenças de abordagem da questão entre o Presidente da República e o Primeiro Ministro de facto. E esta diferença crescia a olhos vistos. Mas de modo algum poderia chegar a abrir um conflito institucional. E o 11 de Fevereiro veio abrir caminhos para a diluição das diferenças de métodos na abordagem da questão.
O tempo de recuperação no Hospital de Darwin do PR permitiu ao Xanana assumir o Comando do país e avançar como se devia avançar na operação de encalço aos rebeldes. Este acto teria sido possível sem o trágico acontecimento de 11 de Fevereiro de 2008? Duvidamos. Só que o mistério de 11 de Fevereiro continua por se revelar. É possível algum dia sabermos a verdade? Na realidade Alfredo morreu. Grupos armados a desafiarem a autoridade do Estado não mais existem, pelo menos no activo. O que virá a seguir?
Morto Alfredo só restava capturar o grupo liderado por Gastão Salsinha e desmantelar os “peticionários”. Não foi difícil a operação de captura (misturada embora com actos inéditos de grande recepção do grupo no Palácio do Governo e de concessão aos mesmos de um estatuto de reclusos muito especiais). Alguns até já receberam grandes somas de dinheiro. O que está por detrás destes pagamentos? Estamos perante uma verdadeira teia de aranha de mistérios e mais mistérios.
O Parlamento Nacional aprova uma Resolução exigindo a constituição de uma Comissão Internacional de Investigação. O governo Xanana discorda e faz tábua raza da Resolução, desautoriza o Parlamento Nacional.
Compete agora a Justiça assumir a sua quota-parte do trabalho de encontrar a verdade material dos factos, julgar e decidir. Se o governo depois irá respeitar a decisão ou não, tudo dependerá. Se vier de encontro às suas expectativas, certamente que baterá palmas. Caso contrário, o mais certo é ignorar a decisão.
Em relação aos “peticionários” a realidade é bem diferente. A maior parte do grupo que, repentinamente, cresceu de quinhentos e noventa e três (593) para mais de setecentos, ainda mantinha no inicio, quando foram todos agrupados durante semanas em Ai-Tarak Laran, a exigência do retorno às F-FDTL. Colocados num campo guardado fortemente pelas Forças de Defesa e Segurança, limitados na sua movimentação para fora do campo, foram sendo influenciados no sentido de aceitar outras soluções e que abandonassem a sua exigência de regresso às Forças.
No fim, a solução foi, mais uma vez, pagar, compensar o trabalho por eles desenvolvido em 2006/07, trabalho que abriu caminho para a alternância governativa.
Para quem acha que em democracia tudo deve ser feito para se provocar a alternância governativa (se necessário usar da violência como arma política) e, mais ainda, para quem esteve a incentivar toda a crise em 2006/07 para mudar o Governo, deve(m) hoje estar convencido(s) que contribuíram de uma forma decisiva para a consolidação da democracia em Timor-Leste. Não me admirava nada que haja aqueles que assim pensam. Mas o que é feito do país? Democracia em Timor-Leste é hoje um conceito vazio de conteúdo e de valores, uma aberração política. Vivemos de uma fachada. O facto de ainda poder publicar artigos desta natureza pertence a esta fachada.
Mas voltemos a questão dos “peticionários”. Aqui ainda podemos levantar várias questões. Será que a solução encontrada é sólida? Os ”peticionários” abandonaram Aitarak Laran, cada um com mais de oito mil dólares nos bolsos. Durante um tempo limitado têm dinheiro para gastar. Mas, por quanto tempo mais?
Por outro lado, o que é feito do sentido de equidade e de justiça. Os que abandonaram os quartéis foram compensados. Que tipo de recompensa é dispensado aos soldados (praças, sargentos e oficiais) que se mantiveram nos quartéis? Esta forma de se resolver um problema tão grave não abrirá um precedente muito negativo para a disciplina nas Forças? Não digo que possamos voltar a assistir a um abandono dos quartéis por centenas de elementos das F-FDTL. Rezo para que isto nunca mais volte a acontecer. Mas refiro-me a questão de disciplina em geral. Em última análise soluções como aquelas que foram encontradas enfraquecem o Comando, debilitam o controle, ferem a coesão das Forças, reduzem a sua eficácia, etc.
E o que foi feito do sentido de justiça, valor mais sublime de um Estado de Direito Democrático? É sabido que elementos das Forças reponderam perante o Tribunal e alguns foram condenados e cumprem pena de prisão. Os principais comandantes das F-FDTL estão a responder perante à Justiça. Não existem aqui dois pesos e duas medidas no tratamento das questões relacionadas com a crise? A falta de equidade no tratamento desta questão em nada ajuda a garantir a consolidação da paz e da estabilidade. Tudo isso é grave demais para poder ser uma boa solução para um problema tão sensível. O país vive na incerteza, suspenso.
Mais especificamente em relação aos “peticionários” será que assumiram que a compensação financeira é a solução última e final para as suas reivindicações? Abandonaram todas as suas exigências? O que poderá acontecer quando o dinheiro acabar, as motos se avariarem, a família habituada a viver mais folgada a sentir de novo as exigências reais da vida no país real e a não poder resolver os seus problemas do dia a dia?
Esta é ainda a nossa maior preocupação. Não vemos na solução encontrada de compensação financeira algo de estruturante. Não vemos, nem política e nem programa que garantam aos “peticionários” uma reinserção integral na sociedade e que permita a sua participação no desenvolvimento de uma actividade económica e social sustentada. Por isso, não acreditamos que a solução abra caminho para a estabilidade pessoal e familiar, condição essencial para os beneficiários participarem activamente no processo de desenvolvimento da sua respectiva comunidade, núcleo incontornável para o desenvolvimento local, regional, distrital e nacional. Se pessoal e familiarmente não há estabilidade, então que tipo de solução é esta?
Obs: É verdade. Esqueci-me. A solução traz uma vantagem para o Xanana e o seu governo. Ajudou-os a executar o Orçamento, a combater o “carry over”. Talvez seja mais um acto de genialidade colectiva.
Fim da II parte