Frente Revolucionária de Timor Leste Independente

DIRECÇÃO FAFC

Coordenador – Geral

Eng. Samuel Freitas

Vice CoordenadorGeral

Alexnadre Pinto

Contactos:

Samuel Freitas (00351-913892252)

e-mail : faf-coimbra@hotmail.com

Residência Universitária de Santiago, bl. 4, 3810-193, Aveiro, Portugal.


quarta-feira, 25 de fevereiro de 2009




FRETILIN - Frente Revolucionária do Timor-Leste Independente

**Media release - Dili, Quarta-Feira, Fevereiro, 2009

O Tribunal de Recurso chumba a decisão com motivos políticos de remover Juiz

O Tribunal de Recurso de Timor-Leste criticou fortemente o Conselho Superior de Magistratura Judicial, apontado pelo Governo de Xanana, pela decisão de não renovar o contrato de um juiz que deu um parecer desfavorável a elementos chaves do Orçamento Geral do Estado para 2009.

O Tribunal de Recurso confirmou um recurso interposto, pelo Juiz Ivo Rosa, um Português, onde este contesta que, a decisão do Conselho Superior Judicial, em não renovar o seu contrato de serviços em Timor-Leste é ilegal e inconstitucional.

O CSJ vigia o funcionamento e a composição da magistratura.O Tribunal de Recurso disse que a decisão do CSJ contra o Juiz Ivo Rosa foi “ manifestamente arbitrária e contraria a lei”, parecendo “ motivada por razões políticas” e deixa os juízes internacionais “ vulneráveis a pressões e perseguições”.

A decisão do CJC “viola os princípios de inamovibilidade dos juízes” consagrado na lei e na Constituição e “ não tem qualquer fundamento”, disse o Tribunal de Recurso.

O Juiz Rosa foi um dos três juízes estrangeiros recrutado pelas Nações Unidas para trabalhar lado a lado com sete juízes Timorenses, em Timor-Leste.

O CSJ decidiu não renovar o contrato de Ivo Rosa pouco tempo depois de este e mais outros membros do Tribunal d Recurso declararem em unanimidade, em 13 de Novembro do ano passado que:

a) A criação pelo Governo do chamado Fundo de Estabilização Económico foi inconstitucional e foi equivalente a criação de um “ fundo secreto”, o qual é expressamente proibido pela Constituição”.

b) As tentativas feitas pelo Parlamento para transferir mais do que US$396 milhões do Fundo Nacional do Petróleo foram ilegais e vai contra os aspectos fulcrais da lei que preconiza o uso sustentável das receitas provindas do petróleo.

O Primeiro-Ministro Gusmão e o Presidente do Parlamento Nacional, Fernando “ Lasama” de Araújo criticaram publicamente o julgamento, em particular os juízes estrangeiros. Nos dias seguintes a decisão do tribunal, relativamente ao orçamento, o Sr. Araújo foi entrevistado pela televisão estatal, propriedade do Governo, este disse na entrevista “ está na hora do Governo pôr o Tribunal de Recurso, na linha”.

O líder parlamentar da FRETILIN, Francisco Branco disse que, a decisão de não renovar o contrato ao Juiz Rosa, foi iniciada no CSJ pelo lider interino, Dionísio Babo Soares, com o suporte do membro substituto do SCJ Cirilio Cristóvão.

Branco disse “o Sr. Soares é Secretário-geral do partido de Xanana Gusmão, CNRT, e foi director de campanha da CNRT nas ultimas eleições, o Sr. Cirilio Cristóvão é um conselheiro do gabinete do PM.“ O Sr. Gusmão empilhou o SCJ com políticos e conselheiros de sua confiança e estes confirmaram a aposta de Gusmão neles e eficazmente removeram um juiz que teve a temeridade de decidir contra o Governo”.

O Tribunal de Recurso afirmou que Cirilio Cristóvão não deveria ter tomado parte na reunião do SCJ, onde decidiram remover o Juiz Rosa, porque a pessoa que ele podia substituir, estava lá presente. O Tribunal de Recurso disse que “A participação errónea por parte de Cirilio Cristóvão, na decisão do CSJ em não renovar o contrato do apelante é um acto nulo sem efeito ou valor”.

Francisco Branco disse “ O Tribunal de Recurso emitiu uma acusação de condenação ao SCJ e o Parlamento tem agora que examinar o seu papel negative em relação ao Juiz Rosa”.“ A decisão do Tribunal de Recurso é um passo positivo na tentativa de restabelecer os princípios de independência judicial e os princípios da lei, que estão, sobre ataque no nosso país,”disse Branco.

Contudo, há informação de que o Governo está a planear remover o Presidente do Tribunal de Recurso, Juiz Cláudio Ximenes, que se encontra em Portugal a recuperar de uma doença, e substitui-lo por um juiz mais maleável e submisso.“ Esta manobra seria intolerável e danificaria a credibilidade do nosso sistema judicial, trazendo consequências irreparáveis a este.”Branco disse que os três Juízes do Tribunal de Recurso que confirmaram o recurso do Juiz Rosa eram todos Timorenses.“A nacionalidade dos juízes não deveria ter qualquer importância, mas nós apontamo-la porque o Governo de Gusmão já tentou desacreditar Juízes estrangeiros quando a decisão vai contra ele ” disse Branco.

*Título TLN - **Tradução livre TLN

Para mais informação contacte José Teixeira + 670 728 7080

sexta-feira, 20 de fevereiro de 2009

KOMUNIKADO IMPRENSA HUSI FRETILIN

Governu loke dalan ba KKN; subar hahalok iha akordu "konfidensial" oioin.


FRETILIN: Nee la transparenti, illegal no impede parlamentu bele fiskalisa.


FRETILIN, no deputadu husi bankada seluk iha Uma Fukun Parlamentu Nasional, orseik locraic hakfodak bainhira de-facto Vice Primeiru Ministru, Jose Luis Guterres hatan ba deputadus sira nia perguntas kona ba governu la iha vontade politika atu halau ukun ho transparensia no loke dalan ba KKN tanba la fo sai kontratu oioinneebe deputadus sira husu, ho razaun katak tanba nee konfidensialentre governu no empresariu sira tuir kontratu nia artigus.


Vice PM hatan katak governu labela tanba "ita hotu hatene iha kontratu neebe iha artigu ida neebe dehan katak akordu neeba konfidensial", no tanba nee mak governu labele fo sai ba deputadus ka ema seluk.


Vice Xefe bankada FRETILIN nian, Deputadu Francisco Branco dehan katak, "Ida nee hatudu momos katak ita bele harii komissaun antikorrupsaun, maibe proposta Lei Anti Korrupsaun neebe dadaun iha Kommissaun A no C parlamentu nian, nakonu mos ho artigus'konfidensialidade' neebe sei impede komissaun anti korrupsaun nia servisu no liliu impede parlamentu bele fiskaliza komissaun antikorrupsaun nia servisu". Nee hatudu seriedade no vontade neebe governu de facto ida nee iha ba transparensia no efetividade hasoru KKN.


Se governu bele subar dokumentus husi parlamentu neebe orgaun soberania neebe tuir konstituisaun aas liu fiskaliza servisu governu nian, entaun oinsa kommissaun bele hetan assessu ba dokumentus hirak nee?" Branco husu."Uluk deputadus husi bankada FRETILIN, no bankada opozisaun de facto seluk husu dalan barak, halo rekerimentu iha hakerek, husu iha diskusaun plenaria, maibe de facto PM nem hatan. Nia tilun hanesan diuk fali, hanesa la rona ami nia pedidus. Halo fali hanesan la rona.


Iha tempu neeba ami hanoin deit tanba arrogansia karik, maibe agora ami compreende tanba sa mak de facto PM la hatan. Tanba hanesan defacto Vice PM dehan: sira subar iha 'konfidensialidade' nia kotuk.


Halo buat barak neebe tuir los ita hotu nudar Povo iha direitu atu hatene, maibe labele tanba konfidensial entre sira deit. Buat neebe ami iha parlamentu nudar Povo nia representante iha direitu atu hetan atu bele halau ami knaar nudar fiskalizador ba governo nia governasaun ami la iha direitu, no sira deit mak bele hatene" dehan Branco.


Branco tatoli dokumentus importante ba parlamentu halau sira nia knaar hirak neebe sira husu maibe to'o agora governu la hatan:

1. Dokumentu sosa Prado neebe sai fali Pajero, neebe to'o agora ofisialmente nem meza parlamentu nem governu hatan;

2. Kontratus assessores barak sira nian neebe bankada FRETILIN husu iha rekerimentu ofisial husi governu;

3. Dokumentus kontratu sosa sentral oleo pesadu nian ho Kompania China Nuclear Company neebe bankada balun ezigi ona atu bele fiskaliza se halau tuir lei ka lae;

4. Dokumentus kontratu sosa ro ahi nian, neebe halo sem tender, hili kompania ida deit;

5. Dokumentus kona ba kontratu sosa fos husi liur montante $48milloens, neebe Ministru de facto Gil Alves assina iha Novembru 2008, no neebe FRETILIN suspeita viola akordaun tribunal nian tanba hasai husi fundu estabilizasaun ekonomiku neebe tribunal deklara incosntitusional;

6. Akordu hirak neebe assina ho kompania oioin (ami nem hatene kompania se mak tama iha laran tanba governu subar didiak) kona ba gas husi kampu Greater Sunrise, liliu ida kona ba direitu neebe governu dehan fo ba kompania Sul Korea nian atu faan gas husi Greater Sunrise,tanba sira kontribui ba halo estudu dada kadoras mai rai Timor."Agora mak ami hatene katak dokumentus hirak nee 'konfidensial' entre governu no empresariu sira. Nee sira nia negosiu.


Povo, no deputadus neebe povo nia representantes, la iha direitu atu hetan dokumentus hirak nee tanba 'konfidensial', tanba sira deit mak bele hatene. Povo la iha direitu atu halo fiskalizasaun ba hahalok governu nian kona ba buat barak hirak neebe iha impaktu makas ba Povo no nasaun nia futuru.


Nee mak realidade. Nee mak pratica governasaun sira nian. Lalika mai koalia ona kona ba luta hasoru KKN. Hahalok hirak nee, subar iha'konfidensialidade' mak fo tulun ba KKN, taka dalan ba ita bele deskobre KKN iha neebe iha ita nia rain, taka metin iha nakukun hahalok KKN, tanba taka dalan ba governasaun neebe transparenti,"Branco hatutan.


Branco husu mos, tansa mak kontratu importante hanesan mina rai ihaTasi Timor, Bayu-Undan, Greater Sunrise, Tratadu Tasi Timor, Tratadu Sunrise, esplorasaun iha Tasi Timor hotu tuir lei Mina Rai tenki fosai ba publiku? La iha konfidensialidade. Uluk governu tau iha internet hotu. Tansa mak ida nee bele fo sai no sosa fos ka ro ahi ka geradores labele?"


FRETILIN hetan ona porvas katak kompania balun neebe hetan benefisiu husi kontratus millioens ba millions la iha kapasidade atu halau kontratu neebe sira hetan.


Ami hatene mos katak, kontratu sosa fos mos ita seidauk bele analisa didiak se kontratu nee hetan benefisiu folin no kualidade diak ka lae, tanba 'konfidensial'. Bele hatene lolos se lao husi prosesu tender ka lae? Bele hatene se se deit mak tama nudar 'empresariu'? Se se nia feen ka lain deit mak tama iha laran? Tanba nee mak tenki subar ho konfidensialidade karik?"


Ba ami 'konfidensialidade' hirak neebe hatama iha akordu entre governu no empresarius, nee illegal no incosntitusional. FRETILIN sei buka dalan juridico oioin atu loke buat hirak neebe subar, hasai husi nakukun, hodi lori ba naroman," Branco taka.


BA INFORMASAUN TAN, BELE DERE BA DEPUTADU FRANCISCO BRANCO IHA 723 7124.

sábado, 14 de fevereiro de 2009


RR11-02-2009 9:43

O sistema de justiça timorense não é independente e só tem vindo a piorar, diz Ivo Rosa, o português mais polémico de Timor-Leste.

Ivo Rosa é juiz do Tribunal de Recurso e foi afastado pelo Conselho Superior de Magistratura de Timor-Leste – um exemplo, segundo diz, da interferência do poder político no poder judicial.


O afastamento, explica, deveu-se a uma “decisão, da qual fui relator e que não é minha, que considerou inconstitucional algumas normas do orçamento rectificativo”.

A isto, junta-se o facto de dois membros daquele Conselho Superior exercerem funções ligadas ao poder político.“Um deles é o secretário-geral do partido que suporta o CNRT e outro é assessor do gabinete do Primeiro-ministro.


Estes dois factos indiciam que a decisão terá sido fundada em razões políticas, quando não existe qualquer aspecto técnico ou as minhas qualidades humanas tenham sido postas em causa”, acusa.


Ivo Rosa considera, por isso, que a decisão do Conselho de Magistratura é ilegal e diz que, em geral, o sistema de justiça timorense piorou.“A justiça mudou para pior, no sentido daquilo que é a essência da justiça, [sobre a qual paira] essa questão da independência e da credibilidade”, afirma, dizendo que isso “fragiliza o próprio sistema judicial e o Estado”.“O meu caso foi exemplo disso.


É patente a intervenção do poder político no poder judicial”, sublinha.O juiz português foi acusado pela Presidência timorense de atitudes coloniais e arrogantes – o magistrado quis, por exemplo, prender o rebelde Alfredo Reinado, contra a opinião de Ramos Horta. Reinado acabou por ser morto na sequência dos atentados de há um ano contra o Presidente e o Primeiro-ministro timorenses.


Ivo Rosa regressa a Portugal em Março, altura em que termina a sua comissão de serviço. À Renascença, confessou não estar interessado prolongar a sua missão em Timor-Leste: “Já estou há dois anos e meio em Timor-Leste e já é tempo de voltar à realidade”.


MG/Pedro Mesquita
REUNIÃO ALARGADA DA FRETILIN EM 11 DE FEVEREIRO

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE - FRETILIN

REUNIÃO DA COMISSÃO POLÍTICA NACIONAL DA FRETILIN


Reuniu-se em Dili, no dia 11 de Fevereiro de 2009, a Comissão Política Nacional (CPN) da FRETILIN alargada aos membros da Comissão Nacional de Jurisdição, da Comissão Nacional da Fiscalização e da Bancada da FRETILIN no Parlamento Nacional.
A reunião teve como agenda de trabalho o seguinte:
1. Abertura: breves intervenções do Secretário Geral e do Presidente do Partido;
2. Informação;
3. Análise da situação geral do país;
4. Criação da Comissão Preparatória e Organizadora da marcha da paz;
5. Renúncia de mandato do Parlamento nacional;

6. Abertura de processo para a expulsão do grupo liderado por José Luís Guterres e Vítor Costa;

7. Interposição de recurso ao Tribunal de Recurso sobre o OGE 2009.

8. Diversos;

Ao abordar o ponto 4 da Agenda, a CPN deliberou criar uma Comissão Conjunta Preparatória e Organizadora da “Marcha de Paz”. A Comissão de sete membros a ser nomeada pelo Presidente e Secretário-Geral da FRETILIN, deverá, dentro de quinze dias, após a sua nomeação, apresentar um Plano global para a realização da “Marcha”.

No Plano será necessário apresentar:
a. Proposta de datas e de número de dias para a “Marcha”;
b. As palavras de ordem;
c. As previsões de despesas;
d. A logística necessária a ser garantida em Dili e em outras sedes de Distritos;
e. Os mecanismos de coordenação com a PNTL e a UNPOL;


No que se relaciona com o número cinco da Agenda, a CPN deliberou constituir uma equipa de trabalho integrando o Chefe da Bancada mais quatro deputados para fazer um estudo aprofundado da questão junto dos militantes e simpatizantes da FRETILIN. Para isso, é necessário que se desenvolva um trabalho de informação prévia ao povo, aproveitando os trabalhos em curso de reajustamento estrutural.


No tocante ao número seis da Agenda, a Comissão Política Nacional devolve ao Comité Central para decidir na sua próxima reunião de Março com base no relatório a ser apresentado pela Comissão Nacional de Jurisdição.


No que se relaciona com a interposição de recurso para o Tribunal de Recurso sobre o OGE de 2009, a CPN considera ser necessário dar todo o apoio à Bancada da FRETILIN. A CPN reitera a sua convicção de que é absolutamente necessário combater com frontalidade actos ilegais e inconstitucionais, em particular, aqueles que concorrem para viabilizar um Orçamento que consolida as opções despesistas e de esbanjamento.

Dili, 11 de Fevereiro de 2009
Francisco Guterres Lú OLo (Presidente) - Mari Alkatiri (Secretário-Geral)

sexta-feira, 6 de fevereiro de 2009


Direitos Humanos: D. Ximenes Belo destina prémio à formação de crianças em Timor-Leste e de jovens na Indonésia
Ontem


Viseu, 06 Fev (Lusa) – O Prémio Nobel da Paz D. Ximenes Belo vai destinar o montante do galardão que recebeu hoje da Fundação Mariana Seixas, de Viseu, à formação de crianças em Timor-Leste e de jovens da Ilha das Flores, na Indonésia.


D. Carlos Filipe Ximenes Belo, bispo titular de Lorium (Itália) e administrador apostólico emérito de Díli, recebeu o Prémio Dr. João Madeira Cardoso, destinado a reconhecer e incentivar acções e obras na defesa dos direitos humanos nos países de língua oficial portuguesa.


Durante a cerimónia, em Viseu, D. Ximenes Belo considerou que o Prémio, com o valor pecuniário de cinco mil euros, foi dirigido não tanto a si mas mais "ao povo de Timor-Leste".
Nesse âmbito, anunciou que irá repartir o dinheiro, sendo uma parte destinada a 1.305 crianças de Timor-Leste e outra à construção de um centro para formação de jovens na Ilha das Flores.


D. Ximenes Belo contou que, de Timor-Leste, "chegou um pedido de que cada criança precisa de 10 euros por ano para este ano lectivo".


No que respeita à Ilha das Flores, lembrou que foi evangelizada em 1556 pelos portugueses, contando que ainda hoje "as pessoas continuam a rezar em português antigo".


O bispo timorense defendeu que, neste início do século XIX, deve haver "um compromisso de trabalho pela paz e pelos direitos humanos, especialmente na formação das novas gerações".


Lembrou que apesar da proclamação dos direitos se vive "uma dolorosa realidade de violações, ocorrência de guerras e violência de todo o tipo", como o tráfico de seres humanos, a exploração dos trabalhadores e os "rapazes soldados".

"Para a sociedade, é importante não só falar dos direitos mas sobretudo de como fornecemos formação adequada para que possam ter uma identidade pessoal", frisou.


D. Ximenes Belo defendeu que "a educação para os direitos humanos deve ser uma educação para a cidadania honesta, activa e solidária", sublinhando que "os direitos humanos são um meio para o desenvolvimento pessoal e colectivo dos povos".


Presente na cerimónia esteve o bastonário da Ordem dos Advogados, Marinho Pinto, que realçou "o grande carácter" do Prémio Nobel da Paz e o considerou "um dos grandes homens do século XX e início do século XXI".


Frisando a "arma poderosíssima" que é "a força da palavra", lembrou que D. Ximenes Belo se ergueu sempre "em defesa dos oprimidos e da identidade de um povo, que estava descaracterizado".


O presidente da Fundação Mariana Seixas, Francisco Peixoto, lembrou que apesar de o regulamento do Prémio estipular que este deve ser atribuído preferencialmente a um advogado, tal não aconteceu em duas edições.


D. Ximenes Belo segue-se ao presidente da Assistência Médica Internacional (AMI), o clínico Fernando Nobre, e ao Bispo Emérito de Goiás (Brasil), D. Tomás Balduíno, que foram os primeiros a receber, ex-aequo, este prémio.


O Prémio Dr. João Madeira Cardoso - que tem o nome de um advogado já falecido que, no exercício da profissão, se distinguiu na defesa dos direitos humanos - foi instituído em 2006 pela Fundação Mariana Seixas, em colaboração com o Conselho Distrital de Coimbra da Ordem dos Advogados.
AMF.
Lusa/fim

quinta-feira, 5 de fevereiro de 2009

ENTRE CONVICÇÃO E PAIXÃO

Por; António Guterres

Actualmente vemos um Timor-leste dividido entre a convicção e a paixão. Quando se fala da convicção fala-se do princípio, da responsabilidade e da defesa dos direitos de um povo. Sem a convicção, é impossível haver mudança, é difícil transformar uma pessoa ou mesmo uma nação, o que significa que a convicção é a chave para a transformação.

A história de Timor passou de geração para geração. Eu pessoalmente tenho um enorme respeito pelo passado. O nosso passado constitui por uma geração de coragem, uma geração que se mantém firme até hoje, quando o mundo inteiro estava contra ela. São os nossos heróis que serão lembrados para sempre. Os grandes homens são aqueles que resistem nos momentos difíceis, não aqueles que vivem sobre o sofrimento dos outros.

Após a restauração da independência, o país enfrenta uma nova realidade, essa realidade faz com que a nova geração do país dá mais prioridade à paixão do que à convicção. Quando se fala da paixão fala-se da admiração pelas pessoas independentemente do que eles fazem ou pensam. É muito triste mas é uma realidade, o país está diante de uma geração que recebeu a educação baseada nas mentiras.

A paixão faz-nos esquecer quem somos nós realmente, é uma sensação que enfraquece a nossa identidade e o nosso raciocínio.

Aos irmãos e às irmãs timorenses levantem-se, e lutem pela vossa convicção. O nosso direito está centralizado, falo isso porque vejo um país governado não pela convicção mas sim pela paixão.

A nossa liberdade foi uma conquista, não foi uma oferta. Foi pela convicção que vemos um Timor-leste independente, por isso, a luta contínua.

terça-feira, 27 de janeiro de 2009

ATACAR ALKATIRI PARA AFASTAR OS OLHOS DOS ASSUNTOS SÉRIOS

Por; Rosário P. comentário em "DOIS PESOS E DUAS MEDIDAS"

Entristece-me como Timorense de ouvir tantas vozes zangadas. Creio que de certa forma todos os comentários são legítimos e com alguma verdade.
Mari Alkatiri usufrui de certas benesses como ex-governante mas estas são umas migalhitas se compararmos com o nível de vida de certa " elite" Timorense.
Todo este grande destaque dado a Mari Alkatiri, em minha opinião, só encontro uma justificação: afastar os olhos de assuntos bem mais sérios do que certas regalias que usufrui um ex governante. Os olhos e críticas neste momento deveriam estar centrados no actual escândalo, o buraco orçamental do Governo de Xanana. A Ministra da respectiva pasta deveria já ter pedido a resignação do cargo que ocupa até os tribunais apurarem os factos. Creio que deve isto ao Povo de Timor. Até agora leio pouco acerca deste vergonhoso assunto e as alegações de defesa deixam muito a desejar... num Estado de Direito, Democrático, este assunto teria sido uma prioridade e daria cadeia! Mas em Timor... é outra história.
Acusar Alkatire de todas as maleitas de Timor-Leste e já não ter mais imaginação... e começa a tornar-se absolutamente RIDÍCULO!!!!!
Mea culpa e o que o actual ilegítimo Governo de Timor deveria começar a fazer!!!
Desde que Mari abdicou do cargo de Primeiro-Ministro, a credibilidade da " causa" Timorense começou a ser questionada. Lembrem-se como Xanana foi recebido em Portugal e na sua entrevista à SIC o quanto foi ridicularizado, parecia que estava hipnotizado, não dizia " uma para a caixa".
Conheci Alkatiri em Lisboa nos anos noventa e, a meu ver um homem de Estado, implacável nas suas decisões, nele reflectia-se um verdadeiro homem de Estado. Timor precisa de mais Alkatiris e não de lambe botas governantes, precisamos de alguém que genuinamente DEFENDA os interesses Timorenses

segunda-feira, 26 de janeiro de 2009

Hope: The Stories We Were Once Told

All of us have heard stories of men and women, whose courage and determination have “moved mountains”. We heard of their triumphs in the name of justice, truth, peace, freedom, patriotism, religion and even love. We did not only hear the stories of Good vs. Evil, but we have also learned to differentiate Good from Evil.

Some of these stories were only fantasies, fairytales, the bedtime stories our parents used to read to us so that we were able to fall asleep or to simply educate us about different things and situations that we have faced or will eventually face. We read about and sometimes wished to become like the super heroes from the comic books we used to collect. We watched movies about great warriors and knights willing to sacrifice their lives in the name of God, their land or simply in the name of honor.

Religion teaches us about the prophets and their selflessness. Whether we are catholic, followers of Islam, Buddhists, or even non-believers, we have all learned, to an extent, about Jesus Christ, Mohammed, Buddha and their followers. The faith that guided them and many times required them to sacrifice everything that they possessed, including their lives.

Today, we still learn and we still teach about the great works of even greater men and women like Gandhi, Samora Machel, Amilcar Cabral, Nelson Mandela, Rosa Parks, Josina Machel, Che Guevara, Martin Luther King Jr., Eduardo Mondlane and Jose Rizal and the changes that resulted from their struggle against injustice, exploitation and discrimination. We keep their memories alive whether we call them heroes or mere idealists.

If we believe in these stories or not, if they are real or myth, if they were about men or women, if they had a “Shakespearean” style ending or if they “lived happily ever after”, it does NOT matter. The essence of it is what is important. The similarity between all of these stories hides itself behind the reason why we still read books to our children about heroes and about right and wrong, even when we think that we have stopped believing in them. It is behind the reason why we cry after reading some of the most beautiful love stories. The reason why we don’t mind reading some history books and “wasting” a few hours watching movies based on the lives of some of the most inspiring human beings that have ever lived. This purpose, this similarity, this reason, is what we simply call HOPE.

The hope to live a similar love story as the one that has made us cry. The hope that these bedtime stories will influence our sons and daughters to become great men and women when they grow up regardless of the pressure on them by the so called “real world” to push away any kind of idealist ambitions. The hope that more men and women will rise up and have the courage to continue and follow the works started by the leaders, who were responsible for some of the greatest social changes ever achieved. The hope to finally make the world a better place. A better world that has been written so much about but for now it keeps itself safe on pages of numerous inspiring books.

This was the same hope Timor-Leste represented during the struggle to restore its independence. We learn the stories about our heroes and their battles. We cry when hear about the tragic love stories that occurred during the war, and the stories of the bruises that will never heal. We talk about the great Nicolau Lobato and the ideals he died for. We keep the memories alive of those who taught us not just regarding our RIGHT to be free but about our NEED to be free as well. There is a need to keep what we call HOPE alive. Hope that our struggle could and still can inspire not only us, Timorese, but also show to the rest of the developing world that “the only impossibility is the lack of possibilities”.

All this is what keeps us believing. All this is what keeps us optimist when we look at the current situation of our beloved nation. It is what helps us understand that although we have defeated the colonial regime and the Indonesian illegal occupation, we still struggle to hold what is ours by right: freedom. It is what motivates us to face these present difficulties, with our heads high. To face the “horror” stories created by the corrupt, the deceiving and by the traitors.

A great friend sent me a quote by Samuel Johnson very recently, which said: “great works are performed not by strength, but by perseverance”. And like many of the children of Timor-Leste, I will continue to persevere. I will persevere because I hope one day to tell the stories of our heroes. I hope one day to write the most unforgettable songs about the most beautiful Timorese love stories. I hope that one day, we will be able to make our own movies inspired on our struggle. Because I hope that one day I will be able to read bedtime stories to my children. The stories of the people, the places, the myths, the suffering and the triumphs. And before they fall asleep each night, they will know how this hope gave them not just the right to be called Timorese, but it also kept alive their right to be free.

By: Lukeno Alkatiri

terça-feira, 20 de janeiro de 2009

Não precisamos de milhões para termos a paz

Em resposta à entrevista do MNE de Timor-leste (Zacarias da Costa)

Por: António Guterres

A nossa história confirma que o nosso povo sempre trilhou de forma patriótica e abnegado para alcançar este bem tão precioso que é a liberdade, a paz, e não de forma triste e ridícula como afirma este governante do nosso país que devia ser um exemplo de Unidade Nacional.

A paz conquista-se, é um desafio feito com ideias e sacrifícios, hoje desfrutamos deste bem porque muitos de nós sacrificou o que tínhamos para alcançá-la.

Acho que num momento como este seria muito mais agradável e sério que o Governo tomasse medidas que visam o desenvolvimento do nosso país e a melhoria das condições de vida dos timorenses, como medidas no sector habilitacional, da educação e da gestão planificada dos nossos recursos, e não políticas de demagogia que envergonham o nosso povo.

O país e o povo estão acima de qualquer capricho individual. O nosso país é viável, mas necessita de gente séria a governá-lo.

Viva o povo timorense
Viva Timor-leste

Timor-Leste:

2008: Tinan Instituisaun Estado Naksobu
Hosi: MARI ALKATIRI
(II Parte)
Kestaun "petisionárius"no Alfredo Reinado

Ita koalia hela kona ba buat ne'ebé governu Xanana uza ba gaba sira nia an no aprezenta nu'udar sira nia governasaun ninia susesus. Ida mak kestaun "petisionárius". Ba ema ne'ebé la hatene, "petisionárius" mak grupu ex-soldadus ne'ebé uza alegasaun katak sira sai vítima diskriminasaun iha F-FDTL nia laran, hodi halai sai hosi kuartel, iha prinsípiu 2006.

Buat hotu-hotu hahú Iha Fevereiru 2006,bainhira soldadus besik atus ida lima nulu (ofisiais, sarjentus no prasas) hosi parte osidental Timor-Leste nian, koñesidu nu'udar "Loro Monu", deside halai sai hosi kuartel ho alegasaun katak sira sente ofisiais balun hosi Komandu F-FDTL, ne'ebé moris iha distritu parte leste nian, halo diskriminasaun ba sira. Soldadus sira ne'e asina surat ida ho formatu " petisaun" nian no haruka ba Prezidente Repúblika. Tamba surat ne'e mak sira sai koñesidu nu'udar "petisionárius".

Xanana, nu'udar Prezidente Repúblika,hamrik kedas atu rezolve kazu ne'e no nia hatán kedas ba pedidu ida ne'e hodi hasoru malu ho "petisionarius" sira. Xanana uza nia kb'iit tomak, nu'udar Komandante-em-Xefe Forsas Armadas nian, hodi ezije soldadus sira ne'e atu fila fali ba kuartel no nia simu moosm ho diak proposta ba harii Komisaun ida hosi F- FDTL, atu investiga kazu ne'e. Nia hatete moos katak sé karik sira la fila fali ba kuartel, sei duni sira sai hotu hosi instituisaun (haree relatóriu Komisaun Notáveis nian).

Maibé, hafoin Prezidente hola desizaun ida ne'e, "petisionárius" balun de'it mak fila fali ba kuartel. Sira ne'ebé fila moos la simu atu tuir prosesu investigasaun hosi Komisaun F-FDTL nian. Liu tiha loron balun, sira halae sai fila fali hosi kuartel no lori sai kolegas barak liu ta'an, hamutuk hotu, atus lima sia nulu resin tolu (593) ka pursentu hat nulu (40%) hosi efetivus soldadus F-FDTL nian.
Hahu du'un mai, du'un ba, ida dehan buat ida, ida nega tiha; tamba Komandu F-FDTL ezije "petisionárius"sira aprezenta an ba investigasaun maibé sira la simu, Primeiru Ministru propoen harii Komisaun Notáveis ne'ebé iha reprezentantes hosi órgaun soberania oin-oin, sosiedade sivil no Igreja Katólika. Komisaun ne'e harii hodi haree loloos saída mak akontese hodi halo "petisionárius" sira alega diskriminasaun no sira tenke ható moos rekomendasaun ba hadia situasaun ida ne'e.


Maibé, tamba "petisionárius" sira lakoi liu tuir investigasaun, súsar tebes ba Komisaun halao sira nia knaar. Situasaun ida ne'e a'at liu ta'an bainhira Komandu F-FDTL deside duni hasai "petisiunárius" hotu-hotu hosi F-FDTL.

Iha 23 Marsu 2006, hafoin fila fali hosi Portugal, Prezidente Repúblika, Xanana Gusmão, ható mensajen ba Nasaun no halo kritika kroat tebetebes ba Komandu F-FDTL tamba foti desizaun duni hasai "petisionáriu" sira. Nia moos kritika Ministru Defeza. Nia soe lia oin-oin ( ita la hatene loloos sé atu goza de'it ka atu buka halo kanik ema nia laran). Ida-idak interpreta tuir ninia hakarak, balun rona no simu de'it lia fuan ne'ebé nia hatete enkuantu balun kompreende buat seluk ta'an ke nia la hatete. Nia kaer tiha alegasaun "petisionárius" sira nian hodi hamosu fali konseitu foun ida ne'ebé fahe Timor-Leste oin seluk: Parte leste inklui distritu tolu de'it no parte Oeste mak distritu sanulu, hahú hosi Manatuto to Oé-Cusse. Iha loron ne'e duni, konflitu Leste/Oeste nakfera no iha liu ta'an violénsia iha bairrus oin-oin iha Dili laran.
Divizaun foun ida ne'e, ne'ebé mosu derepente de'it, loke dalan ba Komandu PNTL(Polícia Nacional de Timor-Leste) halo diskriminasaun oin-oin ba membrus sira ne'ebé moris iha distritus leste nian no situasaun ida ne'e mak, ikus mai, sobu instituisaun ida ne'e. Sidadaun rihun ba rihun obrigadu husik sira nia uma no bairru no buka fatin seluk ne'ebé fó liu seguransa ba sira. Hanesan nune'e mak kampus deslokadus mosu iha ita nia rai laran.
Kona ba kestaun "petisionárius" nian, Prezidente no Primeiru Ministru la hanoin hanesan kona ba oinsá atu hadia problema ida ne'e no ita haree momoos hela katak iha konflitu iha nível instituisaun nian, entre Prezidente no Primeiru Ministru, entre F-FTDL no PNTL.
Efetivu Forsas Defeza nian tun porsentu hat nulu, polísia fahe malu, lideransa polítika tama iha konflitu, F-FDTL no PNTL fila kotuk ba malu, ita nia rain fahe ba parte rua, ho karáter polítiku no sosial, sidadaun sira la iha garantia seguransa. Buat sira ne'e hotu hahú ho "petisionárius " sira no estadu lakon kontrole liu, hafoin Prezidente Repúblika halo deklarasaun iha 23 Marsu 2006. Ne'e duni, atu rezolve situasaun ida ne'e, tenke fó uluk garantia ba ema bele moris fila fali sira nia vida normal, hametin unidade nasional, paz no estabilidade, kondisaun ne'ebé importante tebes ba hadia fila fali no haburas ita nia rain.

Maibé solusaun ida ne'e tenke konsidera moos problema nia abut, abut nee'bé iha karákter polítiku no institusional.
Ita haree oinsá governu Xanana trata no rezolve kestaun ne'e:
Iha tinan rua nia laran, ita asiste diálogu oin-oin iha nível hotu-hotu atu buka solusaun ba fenómenu ida ne'e, maibé, la hetan susesu. Ita haree grupu "petisionárius"ezije nafatin atu hasae Komandante prinsipál balun hosi F-FDTL no atu husik sira nia ema, besik atus neen, tama fila fali ba F-FDTL. Maibé, Komandu F-FDTL konsidera "petisionáriu" sira nu'udar desertór, lakoi liu simu sira no ezije justisa. Tamba parte rua ne'e defende pozisaun oin seluk liu, kontra ba malu, ami rekoñese katak súsar tebes atu hetan solusaun kompromisu nian, no talvez, dalan la iha duni ba rezolve konflitu ne'e. Molok rezolve situasaun ida ne'e, mosu ta'an fenómenu foun ida, Alfredo Reinado( ne'ebé reina duni) no ninia grupu. Nia aprezenta an nu'udar grupu ida ne'ebé la iha ligasaun ho "petisionárius" sira. Iha 3 Maiu 2006, loron ne'ebé Alfredo deside halae sai (nia mak deside ka ema seluk mak haruka nia ?) hosi kuartel Polísia Militar nian ba foho, nia hatete foufoun katak nia halae sai tamba Primeiru Ministru bolu F-FDTL ba halo intervensaun, iha 28 no 29 Abril 2006, no Forsas sira halo "massakre" iha Tasi Tolu no oho "petisionárius" neen nulu. (Mak ida ne'e tebes duni karik, entaun "petisionárius"hotu-hotu ne'ebé mate, moris fila fali, dala ida de'it, hodi simu osan. La iha "petisionáriu" ida ne'ebé la simu ósan).
Prezidente Xanana parese fiar moos versaun ida ne'ebé hatete katak massakre akontese duni iha Tasi Tolu. Maibé, Komisaun Internasional Investigasaun ne'ebé estadu bolu ba halo investigasaun ba krize, iha ninia relatóriu, hatete momoos katak " massakre la akontese ida".
Entretantu, Alfredo afirma an dadauk nu'udar líder ne'ebé mosu beibeik no operasional, ne'ebé sai tiha ona reprezentante ba soldadus ne'ebé halae sae hosi kuartel F-FDTL, inklui moos "petisionárius" sira no sira hotu hakarak Primeiru Ministru tun no dadur. Alfredu hatete nafatin ba ema hotu-hotu katak nia sei halo parte nafatin Forsas Armadas no nia hakruuk de'it ba Komandu Supremu, katak, nia sei hakruk de'it ba Prezidente Repúblika. Situasaun ida ne'e dada to 11 Fevereiru 2008.
Bainhira Dr. Ramos Horta kaer tiha ona kargu Prezidente Repúblika nian no Xanana sai PM defaktu, novela Alfredo Reinado nian lao nafatin ba oin. Prezidente Repúblika defende nafatin katak tenke halo diálogu ho Alfredo enkuantu Xanana hasees an tamba ladún fiar ona katak dalan ida ne'e bele rezolve problema ida ne'e.

Bainhira Alfredo hahú sente katak tempu lao dadauk ona no nia la konsege hetan ninia objetivu, nia deside halo deklarasaun , iha Novembru 2007, katak nia prontu atu hatete sai sesé loos mak haruka nia halo buat sira ne'ebé nia halo iha tempu krise. Nia fó garantia katak buat hotu-hotu ne'ebé nia halo, hosi loron ne'ebé nia halae sai hosi kuartel to loron ne'ebé nia halo deklarasaun, nia hatuir de'it orden ne'ebé hatún ba nia no nia prontu atu hatete sai ema sira ne'e nia naran. Tebes ka lae, ita seidauk hatene loloos, maibé nia hatete buat sira ne'e duni no ható ba ema barabarak tebetebes. Alfredo arriska nia an liu?

Oportunidade diak liu mosu ( ba ema ne'ebé halo konspirasaun), iha Fevereiru/Marsu 2006, hó atake ne'ebé ema halo ba Prezidente Reopúblika ninia hela fatin no Alfredo hetan tiru no mate no ho atentadu ne'ebé ema tenta tiru mate moos Prezidente Repúblika. Atake ida ne'e sei mistériu hela tamba akontese loloos de'it iha momentu ne'ebé Prezidente Repúblika koalia hela kona ba Lei Amnistia no akordu entre FRETILIN no partidus AMP nian.

Hafoin atentadu ne'e akontese, Governu Xanana harii kedas Komandu Konjunto F-FDTL – PNTL no haruka forsas rua ne'e hahú tuir kedas grupu ne'ebé Gastão Salsinha lidera. Biar mobiliza ema barak tebes, mane no feto, ekipamentu militar no lojístika barak tebetebes, operasaun ne'e iha liu karáter politiku duke sosial. La tiru nein dala ida. Lori de'it diálogu no kbi'it ba konvense grupu ne'e atu entrega an. Operasaun ne'e lao tuir dalan loos no hetan susesu.

Iróniku tebes katak úniku partidu ne'ebé fó apoiu ba harii Komandu Konjuntu mak FRETILIN de'it, maibé, ho kondisaun katak lakoi ema mate ta'an.

Tamba sá operasaun ne'e halao de'it hafoin atentadu hasoru Prezidente Repúblika nia vida no hafoin Alfredo mate? Sé operasaun ne'e halo uluk liu, Alfredo kal sei moris hela no bele moos kontribui ba ita hatene loloos sá razaun politika mak hamosu krize no bele ajuda ita hetan solusaun ne'ebé diak liu no ba tempu kleur nian.

Sé la iha razaun seluk, ita hakarak fiar katak ita la rezolve uluk liu – bainhira problema ne'e mosu iha 2006 – tamba de'it órgauns soberania ita nia rain nian iha posizaun ne'ebé xoke malu kona ba kestaun ida ne'e, liuliu entre Primeiru Ministru no Prezidente Repúblika. Ema ne'ebé ukun, tenke buka loron-loron reafirma estadu ninia autoridade.

Ema ne'ebé hakarak kaer poder, maibé, la ukun no tau fali Governu ba soren, tenke buka duni halo buat hotu-hotu ba hamenus Governu ninia forsa.
Nune'e, bainhira ita iha Prezidente ida ne'ebé halo fali knaar opozisaun nian ba hasoru governu, estadu labele reafirma ninia autoridade iha momentu ne'ebé presiza duni, no ida ne'e loke dalan ba instituisaun sira tama iha konflitu. Ida ne'e mak akontese iha 2006. Iha final tinan 2007 nian no iha 2008 , ita haree momoos hela katak Prezidente Repúblika no Primeiru Ministru la koalia hanesan kona ba kestaun ne'e. Diferensa entre sira boot ba beibeik. Maibé, biar ida ne'e akontese duni entre sira, sei la loke dalan ba konflitu iha nivel instituisaun. Akontesimentu iha 11 Fevereiru loke dalan ba hamenus tiha diferensa entre sira nain rua ninia hanoin kona ba oinsá rezolve kestaun ida ne'e.
Enkuantu Prezidente Repúblika rekupera ninia saúde iha Hospital Darwin nian, Xanana mak kaer mesak komandu rai ida ne'e nian no nia deside halao operasaun, operasaun ne'ebé tenke halo duni, hodi duni tuir rebeldes sira. Karik akontesimentu trájiku 11 Fevereiro la mosu, operasaun ne'e lao ba oin? Ami duvida. Akontesimentu 11 Fevereiru sei mistériu nafatin. Loron ruma, ita sei bele hatene lia loos kona ba ida ne'e ka lae? Alfredu mate ona. Grupu ne'ebé sadik autoridade Estadu nian lakon tiha hotu ona, pelumenus, hakmatek an ona. Saída mak sei akontese tuir mai?

Hafoin Alfredo mate tiha, iha de'it ona operasaun ba kaer grupu Salsinha nian no sobu "petidionárius" sira. La dun súsar halao operasaun ba kaer sira (biar kahor fali ho hahalok foun ida: autoridades sira halo serimónia boot ba simu "petisionárius" sira iha Palásiu Governu nian no dadur sira ho tratamentu espesial.) Balun simu tiha ona ósan barak. Tambasá selu sira? Ida ne'e hanesan fali labadain ninia fatin (knuk), dada talin mai no dada ba, tatoli no haboot mistérius barabarak.
Parlamentu Nasional aprova Rezolusaun ida hodi ezije harii Komisaun Internasional ba halo Investigasaun. Governu Xanana la hatán no tau tiha Rezolusaun ne'e ba soren, la respeita tiha kbiit Parlamentu Nasional nian.
Kompete agora ba Justisa kaer ninia knaar atu buka hetan lia loos, halo julgamentu no foti desizaun. Ita la hatene loloos sé Governu simu ka la simu desizaun Tribunal nian. Sé Tribunal foti desizaun tuir Governu ninia hakarak, sira sei basa liman. Selae, hau fiar liu katak governu sei tau de'it desizaun tribunal nian ba soren.
Situasaun "petisionárius"nian oin seluk iha realidade. Derepente de'it grupu atus lima sia nulu resin tolu (593) sae liu tiha atus hitu. Sira hotu konsentra iha Ai Tarak Laran durante semana ba semana.Fofoun maioria ezije fila fali ba F-FDTL. Forsas Defeza no Seguransa nian mak hein sira no la husik sira sai hosi fatin konsentrasaun ida ne'e. Iha ne'ebá mak ema influensia sira ba simu solusaun seluk no labele ta'an ezije atu fila fali ba F-FDTL.
Dala ida ta'an solusaun ne'ebé sira hetan mak selu de'it. Selu ba fó kompensasaun ba servisu ne'ebé "petisionárius" sira halo iha 2006/07, servisu ne'ebé loke dalan ba muda governu.
Ema ne'ebé hanoin katak, iha demokrasia, sira bele halo buat hotu-hotu ba muda governu
( uza violénsia nu'udar arma polítika sé karik presiza), no, liuliu, sira ne'ebé insentiva krize 2006/07 ba muda governu, kal konvense duni sira nia an rasik, katak sira kontribui ba hametin demokrasia iha Timor-Leste. Hau la hakfodak katak balun hanoin hanesan ne'e karik. Maibé saída mak akontese ba ita nia rain? Demokrasia iha Timor-Leste sai tiha ona konseitu mamuk ida, la iha konteúdu no valores, dalan polítiku sabraut ida. Iha moris ho faxada de'it, kosmetik. Ita dehan ita defende demokrasia, maibé, la implementa demokrasia iha realidade. Tamba hau sei bele duni publika artigus ne'ebé ható kritika oin-oin, hau sente katak ida ne'e moos halo parte faxada ne'e, la oos demokrasia ida ke loos tebes.

Ita fila fali ba asuntu "petisionárius" nian. Iha ne'e, ita bele litik asuntu oin-oin. Solusaun ida ne'e diak no metin? "Petisionárius" sira sai hosi Aitarak Laran, ida idak lori iha nia bolsu, dólar amerikanu liu rihun ualo. Sira hetan osan ba gasta iha tempu badak ida. Maibé, sira sei gasta tó bainhira? Maibé, saída mak akontese ba sentidu ekuidade no justisa? Sira ne'ebé halai sae hosi kuartel simu ósan. Fó saída ba rekompensa soldadus sira (prasas, sarjentus no ofisiais) ne'ebé hakmatek an iha kuartel? Solusaun ne'ebé hetan ba rezolve problema bo'ot ida ne'e la loke presedente aat ida ba dixiplina Forsas nian? Hau lakoi hatete katak ita sei haree fila fali soldadus atus ba atus halai sai hosi kuartel F-FDTL nian. Hau reza ba ida ne'e labele akontese ta'an. Hau refere de'it ba kestaun dixiplina nian, enjeral. Sé ita haree loloos, solusaun hanesan ne'e hamenus forsa Komandu nian, halo sira lakon kontrole, hakanik unidade Forsas nian, hatún sira nia efikásia, etc.

No saída mak akontese ba sentidu justisa, valor ne'ebé sagradu liu ba Estadu Direitu Demokrátiku? Ita hatene katak membru balun Forsas nian hatán iha Tribunal no simu kastigu no sei dadur hela. Komandante prinsipál balun F-FDTL nian sei liu hela hosi prosesu justisa. Ida ne'e la hatudu katak iha diskriminasaun? Tamba la trata kazu ne'e ho imparsialidade, labele moos garante katak ita sei hametin paz no estabilidade. Buat sira ne'e hotu todan tebetebes no ita labele duni hetan solusaun diak ida ba problema sensível ida ne'e. Rai ida ne'e moris iha situasaun ida ke nakadoko hela, tabele hela de'it.
"Petisionárius" sira ne'ebé simu ona ósan nu'udar kompensasaun ne'ebé fó ba sira, maibé, sira sente duni katak ida ne'e mak solusaun ikus liu no mak ida ne'e de'it ona? Sira sei la halo ona ezijénsia ne'ebé sira halo horiuluk? Saída mak sei akontese bainhira sira gasta hotu tiha ósan ne'e, motorizada aat tiha, família ne'ebé toman tiha ona moris diak liu uituan, maibé, hahú sente fila fali difikuldades, iha rai ida ne'e, no karik sei labele rezolve problemas loronloron nian?

Ida ne'e mak ami nia preokupasaun boot liu. Ami la haree katak kompensasaun selu ósan ba sira sai solusaun ne'ebé iha buat ruma estruturante. Ami la haree, polítika ka programa ne'ebé garante ba "petisionárius" sira integra fila fali iha sosiedade iha aspetu hotu-hotu no loke dalan ba sira partisipa beibeik iha knaar ruma ekonómiku no sosial. Tamba ne'e duni, ami la fiar katak solusaun ida ne'e loke dalan ba ida-idak hetan estabilidade no ba ninia família, kondisaun ne'ebé importante tebes ba benefisiáriu sira bele partisipa maka'as iha prosesu dezenvolvimentu komunidade nian, fatin ne'ebé tenke haburas duni hodi bele hatutan dezenvolvimentu lokál, rejional, distrital no nasional. Sé ida-idak no ninia família la hetan estabiliade, solusaun saída mak ida ne'e?

Obs: Loos. Hau haluha tiha. Solusaun ida ne'e lori vantájen ba Xanana no ba ninia governu. Solusaun ne'e ajuda sira ezekuta Orsamentu, atu hamoos "carry over". Talvez ida ne'e sai mos hahalok ida hosi sira nia jenialidade koletiva.
Fim II parte