Frente Revolucionária de Timor Leste Independente

DIRECÇÃO FAFC

Coordenador – Geral

Eng. Samuel Freitas

Vice CoordenadorGeral

Alexnadre Pinto

Contactos:

Samuel Freitas (00351-913892252)

e-mail : faf-coimbra@hotmail.com

Residência Universitária de Santiago, bl. 4, 3810-193, Aveiro, Portugal.


sexta-feira, 17 de abril de 2009

O DESAFIO DO ENGº. MÁRIO CARRASCALÃO


Por: António Guterres

O antigo líder do partido PSD foi uma das pessoas da própria aliança que criticou publicamente o executivo de Gusmão, apelando à transparência da sua governação.

Foi recentemente nomeado para segundo vice primeiro-ministro do governo de facto, liderado pelo Senhor José Alexandre Gusmão para combater a corrupção e o nepotismo, duas realidades da estrutura política deste governo.

Por cá, acredito num bom trabalho do Engº. Mário Crascalão. É uma pessoa sensata, firme e responsável. Porém, sei que esta é uma função difícil. No entanto, pelo seu esforço e coragem, estou convicto de que o Senhor irá quebrar uma tradição designada “corrupção e nepotismo”.

Apesar de tudo isto, Mário Carrascalão tem-se remetido ao silêncio, não tendo cumprido, até ao momento, a tarefa para a qual foi designado. Os actos de corrupção parecem ser demasiadamente evidentes e numerosos. Não se entende, pois, o silêncio deste Senhor.

Não só não se entende como também é grave. Carrascalão foi uma das figuras timorenses que denunciou a corrupção no país e que disse pretender uma boa governação.

Ora, a corrupção, sendo evidente, necessita de ser denunciada. A Fretilin, o partido da oposição, tem acusado o Governo de falta de transparência na implementação do Orçamento ou ainda na contratação de assesores e consultores estrangeiros.

O povo timorense quer mais medidas de combate à corrupção, que entende ser a causa da sua miséria. Os recursos do país estão a ser direccionados para um conjunto restrito de pessoas. É uma tristeza.

Portanto, a minha posição é clara: eu pretendo que Carrascalão quebre o silêncio e diga as conclusões a que chegou desde que foi nomeado para este cargo. Só assim será possível ao povo ter mais confiança no futuro. Neste momento, essa confiança é reduzida.

Se no imediato não houver uma resposta deste Senhor, pode concluir-se que este cargo não tem qualquer utilidade. Por isso, mais valerá colocar o cargo à disposição.

Ainda assim, prefiro dar tempo a Mário Carrascalão. Espero que em breve possam surgir novidades no que toca ao tema da corrupção.

Trata-se de um tema de extrema importância. Para o bem público, é bom que haja transparência. Sem ela, o povo deixará de poder confiar em quem o representa.

O combate à corrupção é esencial para o fortalecimento de qualquer democracia e para o crescimento económico.

FRETILIN - MEDIA RELEASE

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DE TIMOR-LESTE INDEPENDENTE - FRETILIN

Media Release
Dili, Wednesday, 15 April 2009

World Bank, AusAID asked to clarify Timor Leste Finance Ministry appointments.

FRETILIN, the largest party in Timor-Leste’s parliament has written to the World Bank and AusAID seeking access to documents regarding the recruitment of advisors and consultants by the Minister of Finance, Ms Emilia Pires.

FRETILIN Vice President Arsenio Bano MP told journalists in Dili today the World Bank and AusAID fund the advisor jobs, but the Gusmao government refuses to give parliament details of the appointments.

Bano said the FRETILIN letter reflects a growing concern by MPs, including from the government’s own ‘Parliamentary Majority Alliance’ (AMP) bloc, regarding the recruitment process, qualifications and salaries of many of these advisors and consultants.

Two AMP chiefs - the Democratic Party’s (PD) deputy leader, Rui Menezes and the Social Democratic Party's (PSD) leader, Fernando Gusmão – on March 30 called for a parliamentary committee to inquire into the controversial recruitment of national directors for the ministry, including the involvement of politically appointed Australian advisors.

FRETILIN wrote to all Timor Leste’s development partners attending a conference in Dili on April 7-10, including the World Bank and AUSAID, calling on them to “ensure mechanisms are put in place to effectively and transparently manage and oversee the implementation of external assistance.”

The letter, dated April 9, 2009, added FRETILIN’s concerns regarding the hiring “of ‘advisors’ and ‘consultants’ with doubtful, inappropriate, inadequate and even non-existent technical expertise or relevant work experience, simply because of personal or political connections to the de facto government. Such lack of transparency and probity in action weakens all of our efforts to build up good governance and the rule of law in Timor-Leste.”

Bano commented: “We are certain that our concerns registered with the development partners. But we want to make sure that the momentum does not stop there and that all external assistance, aimed, after all, at poverty reduction and building a democratic state under the rule of law, is spent with the utmost transparency and probity.

“So we have written a second letter today to the World Bank and AusAID, asking them for details of positions funded, copies of the contracts and recruitment process documents and the like. This is the same documentation and information we have unsuccessfully sought from Xanana Gusmao’s de facto government.

“We expect the World Bank and AusAID to help ensure transparency and probity in the recruiting of advisors for the Ministry of Finance.”

FRETILIN formally asked Minister Pires and Prime Minister Gusmao for the documents in June 2008, and again during the budget debate in January 2009.

“The sooner parliament has this information, the sooner it can determine what mechanisms if any should be adopted to remedy any deficiencies,” Bano said. “We have great expectations that our development partners will not shirk from their responsibility to assist the people of Timor-Leste to have open and accountable governance”.

Further info: contact José Teixeira +670 728 7080 or Arsenio Bano +670 741 9505

KOMUNIKADU BA IMPRENSA

Dili, Kuarta-feira, loron 15, Abril 2009

FRETILIN husu ba Banku Mundial ho AusAID atu klarifika nomeasaun iha Ministeriu das Finansas Timor-Leste nian.

FRETILIN, partidu boot liu iha Parlamentu Nasional hakerek ona karta ida ba Banku Mundial ho AusAID hodi husu dokumentus relasionadu ho rekrutamentu ba asesôr sira husi Ministera das Finansas, Sra. Emilia Pires.

Vise Prezidente FRETILIN, Deputadu Arsenio Bano, dehan ba jornalista sira iha Dili ohin katak Banku Mundial ho AusAID maka finansia pozisaun sira ne’e, maibe José Alexandre Gusmão nia governu lakohi fô-sai ba Parlamentu kona-ba ba prosesu recrutamento ka oinsa mak sira halo nomeasaun sira ne’e.

Bano dehan, karta FRETILIN nian ne’e hatudu preokupasaun oioin husi deputadu sira ne’ebé aumenta bebeik, inkluindu husi sira AMP balun rasik, kona-ba prosesu rekrutamentu ba asesôr sira ne’e no môs sira nia kualifikasaun ho salariu.

Lider AMP na’in rua – vise xefe bankada PD, Deputadu Rui Menezes ho xefe bankada PSD, Deputadu Fernando Gusmão – iha 30 de Marsu husu atu estabelese komissaun parlamentar ida atu investiga rekrutamentu ba diretôr nasional sira iha ministeriu laran ne’ebé nakonu ho kontroversia, no môs involvimentu husi asesôr australianu sira ne’ebé nomeadu politikamente.

FRETILIN hakarek ba parseiru dezenvolvimentu Timor-Leste nian hotu-hotu ne’ebé tuir konferensia Parseirus Desenvolvimentu sira iha Dili iha dia 1-4 de Abril, inkluindu Banku Mundial ho AusAID, hodi husu ba sira atu "garante hari’i mekanizmu diak atu halo gestaun no môs kontrola implementasaun ba asistensia externa ho efikas no môs ho transparensia."

Iha karta hakerek iha dia 2 de Abril, 2009 ne’e hakerek môs kona-ba FRETILIN nia preokupasaun ho rekrutamentu ba " ‘asesor’ sira ne’ebé la iha perisia teknika no môs sira nia experiensia duvidozu, ka dalan ruma la’os apropriadu, inadekuadu ate balun laiha experiensia natoon, maibe hetan fatin tanba de’it sira iha ligasaun partikular ka relasaun polÌtika ho governu de facto ida ne’e. Ho transparensia no môs honestidade ne’ebé mukit tebetebes sei halo fraku ita nia esforsu tomak atu estabelese boa governasaun no hametin direitu de estadu demokratiku iha Timor-Leste."

Bano fô komentariu: "Ami konfia katak parseiru de dezenvolvimentu sira ne’e rona momos ami nia preokupasaun neebe tatoli iha carta neebe haruka ba sira. Maibe ami hakarak asegura katak momentum ne’e sei la hotu iha ne’ebé i asistensia externa hotu-hotu ho objetivu atu red·s pobreza no môs estabelese estadu demokratiku ne’ebé respeita lei, tenke gasta ho transparensia tomak no môs honestidade.

"Tan ne’e mak ohin ami haruka segunda kartaba Banku Mundial ho AusAID hodi husu ba sira kona-ba detallu pozisaun hotu-hotu ne’ebé finansiadu, kôpia kontratu sira ne’e ho dokumentu kona-ba prosesu rekrutamentu ho dokumentu seluk ne’ebé relevante. Dokumentu ho informasaun hirak ne’e duni mak ami husu ba Sr. Xanana Gusmão nia governu de facto maibé sira la fô to’o agora.

Ami konfia katak Banku Mundial ho AusAID sei ajuda atu garante transparensia ho honestidade bainhira sira rekruta asesor sira ne’e iha Ministeriu das Finansas."

FRETLIN formalmente husu tiha ona dokumentu sira ne’e ba Ministra Emilia Pires ho Primeiro Ministro de facto Sr. Gusmão iha fulan Juñu, 2008, i husu dala ida tan durante debate orsamentu nian iha fulan Janeiru, 2009.

"Ami iha iha esperansa boot katak ami nia parseiru de dezenvolvimentu sira sei la halai husi sira nia responsabilidade atu ajuda povu Timor-Leste atu iha governu ida nakloke no môs responsavel."

"Se parlamentu bele hetan informasaun sira ne’e lalais liu, mekanizmu, se karik presiza, atu hadi’a fali defisiensia ruma, entaun ita bele môs halo buat ruma lalais liu," Bano dehan.

Ba informasaun tan dere ba Jose Teixeira 728 7080 ho Arsenio Bano 741 9505

quinta-feira, 16 de abril de 2009

QUE FUTURO?

Por: Lino Lopes

A cada semana que passa, ouço mais uma notícia relativa a Timor que me deixa surpreendido, mas, quando penso mais insistentemente, fico revoltado.

É revoltante saber que há pobreza em Timor e que ela não é combatida como deveria ser. É revoltante pensar que conselheiros de Estado ganham 20 milhões de dólares fazendo muito pouco, para não dizer nada. E é ainda mais revoltante que isto se passe num país que tem recursos petrolíferos cujas receitas, se fossem enquadradas num plano estratégico direccionado para o progresso do país, poderiam fazer toda a diferença.

Timor precisa de alguém que faça a diferença. É um pouco como no futebol. Se aqueles que têm as principais responsabilidades – os governantes – não se destacarem de algum modo, o país não pode avançar. E se não avançar, pode revelar-se um projecto fracassado.

Será que quem actualmente dirige o país já pensou nisto? Parece que não. Perece que não sabe muito bem como ali foi parar. Mas, acima de tudo, parece não saber como governar. Governar em democracia implica, entre outras coisas, ouvir o povo, definir modelos de desenvolvimento e assumir responsabilidades.

Por falar em responsabilidades, que tal pensar em ir ao Parlamento? Pelo menos de vez em quando? Os deputados timorenses do partido governante parecem não estar nem ai para o Parlamento.

O pensamento deles deve ser este: “ir ao Parlamento? Defender o povo, procurar soluções para Timor, fazer cumprir a lei, corresponder às expectativas que depositaram em nós? Não, isso é chato…”

O governo parece andar de cabeça perdida. É grave. Uma coisa é governar mal. Outra ainda pior é não saber governar.

Mas há mais. Neste governo, que parece do outro mundo, há funcionários que pelos vistos têm pouco que fazer. Deste modo, decidiram, para passar o tempo, assaltar os armazéns de arroz.
Ou seja, o povo vive na pobreza, depara-se com o fenómeno da prostituição infantil e passa fome. Que eu saiba, o arroz é um alimento. Ou não? Os funcionários do Ministério do Comércio parecem não saber disso.

É preciso mudar muita coisa em Timor. Rapidamente. Os timorenses não podem estar contentes com o desempenho deste governo. Até eu (que não sou timorense) estou chateado. É preciso pensar no apoio às famílias mais carenciadas, de modo a que a prostituição infantil deixe de ser uma realidade do presente e passe a ser um momento menos feliz do passado. É preciso que os governantes assumam a responsabilidade que lhes foi conferida pelo povo e percebam que um Orçamento de Estado não é um brinquedo, ma sim um instrumento de trabalho que, se mal usado, coloca um país como Timor em grandes dificuldade e aprofunda problemas sociais, económicos e políticos.

Aos governantes timorenses pede-se que façam uma coisa muito simples: política. O que estão a fazer neste momento pode ser apelidado de muitas coisas, menos de política.

quarta-feira, 15 de abril de 2009

FRETILIN - Media Release


FRETILIN - Media Release
Dili, quarta-feira, 15 de Abril de 2009 - Tradução de ZIZI TIMOR OAN

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DE TIMOR-LESTE INDEPENDENTE - FRETILIN

O Banco Mundial e a AusAID pediram esclarecimento às nomeações do Ministério das Finanças.

A FRETILIN, o maior partido do parlamento de Timor Leste escreveu ao Banco Mundial e a AusAID para obter o acesso aos documentos relativos as contratações de consultores e assessores feitas pela Ministra das Finanças, Sra. Emília Pires.

O vice-presidente da FRETILIN, o deputado Arsénio Bano, disse hoje aos jornalistas em Dili que o Banco Mundial e a AusAID financiam os empregos dos conselheiros, mas o governo de Gusmão recusa-se a dar ao parlamento os detalhes dessas nomeações.

Bano disse que a carta da FRETILIN reflecte uma crescente preocupação dos deputados incluindo os deputados do próprio governo, Aliança Maioria Parlamentar (AMP), no que diz respeito ao processo de recrutamento, qualificações e os salários de muitos destes assessores e consultores.

Dois chefes da AMP – o líder da bancada parlamentar do Partido Democrático (PD), Rui Menezes e o líder do Partido Social Democrático (PSD), Fernando Gusmão, em Março, apelaram a uma comissão parlamentar para investigar as controversas contratações de directores nacionais para o ministério, incluindo o envolvimento dos conselheiros australianos politicamente nomeados.

A FRETILIN escreveu a todos os parceiros de desenvolvimento de Timor Leste, que participaram na conferencia em Dili, entre 7 e 10 de Abril, incluindo o Banco Mundial e a AusAID, exortando-os a “garantir que haja mecanismos eficazes e transparentes de forma a gerir e supervisionar a execução da assistência externa.”

A carta, datada de 9 de Abril de 2009, demonstrou as preocupações da FRETILIN em relação à contratação de" “assessores” e “consultores” com duvidosas, impróprias, inadequadas e mesmo inexistente especialização técnica ou experiencia de trabalho relevante, estes foram nomeados pelo simples facto de terem ligacoes de natureza pessoal ou politica com o governo de facto.

Esta falta de transparência e integridade dos actos enfraquecem todos os esforços para criar uma boa governação e o Estado de Direito Democrático, em Timor Leste.Bano disse, ”estamos certos de que as nossas preocupações foram registadas com os parceiros de desenvolvimento.

Mas nós queremos ter a certeza de que a questão não pára por ai e que toda a ajuda externa, que afinal tem como objectivo a redução da pobreza e a construção de um estado de direito democrático, é gasta com a máxima transparência e integridade.

"Por isso, nós escrevemos uma segunda carta hoje , ao Banco Mundial e à AusAID, pedindo-lhes detalhes de posições financiadas, cópias dos contratos e documentos do processo de recrutamento e similares. Estas são as mesmas documentações e informacões que temos tentado obter sem sucesso com o governo de facto e Xanana Gusmão.”, disse Bano.

Bano disse ainda, “nós esperamos que o Banco Mundial e a AusAID nos ajudem a garantir a transparência e a integridade das contratações dos assessores para o Ministério das Finanças”A FRETILIN pediu formalmente à Ministra Pires e ao Primeiro-Ministro Gusmão estes documentos, em Junho de 2008, e novamente durante o debate do orçamento, em Janeiro de 2009.

"Quanto mais cedo o Parlamento obtiver essa informação mais depressa se poderá determinar que mecanismos, em caso de serem necessários, deverão ser adoptados para corrigir eventuais deficiências", disse Bano.

"Temos grandes expectativas de que os nossos parceiros não se irão esquivar da sua responsabilidade em ajudar o povo de Timor Leste a ter uma governação aberta e responsável", concluiu Bano.

Para mais informações contactar: José Teixeira +670 728 7080, ou Arsénio Bano +670 741 9505

Alkatiri defende dissolução do Parlamento

O Presidente da República deve dissolver o Parlamento de Timor-Leste, defende o líder da oposição Mari Alkatiri, em entrevista à Renascença.

Alkatiri diz que os deputados do Governo não aparecem na Assembleia porque estão demasiado ocupados a fazer os “seus negócios”.“O Parlamento, praticamente, está paralisado.
As comissões não funcionam porque não há quórum, a plenária não funciona porque não há quórum. Compete agora ao Presidente da República tirar as conclusões e dissolver o Parlamento”, afirma.

O líder da Fretilin fala em deputados que “passam a vida a viajar” às custas do Estado, num clima de “completo despesismo, sem o mínimo de vergonha”.Nesta entrevista à Renascença, Mari Alkatiri diz que Timor está mergulhado em corrupção e lança fortes críticas ao Governo de Xanana Gusmão.

“Basta ver a forma como os projectos são distribuídos. Não há transparência nenhuma, não há concursos públicos. Quando fazem anúncios públicos, pensam que o anúncio em si já é um concurso, sem cadernos de encargo nem nada”, acusa.

O antigo Primeiro-ministro de Timor-Leste está em Lisboa numa breve escala a caminho da Guiné-Bissau, onde se desloca como representante do Governo timorense.Mari Alkatiri defende que a Guiné-Bissau precisa de consensos nacionais e tem de se estruturar para receber os apoios da comunidade internacional.

O objectivo desta deslocação de dez dias é partilhar a experiência timorense em áreas comuns, como a exploração do petróleo, e acompanhar de perto o processo de reconciliação nacional.“A Guiné-Bissau é um país que tem vivido um ciclo de crises e não há crises políticas sem crises económicas.

Todos nós sabemos que a Guiné-Bissau é um país com potencialidades naturais e é preciso encontrar formas de extrair dessas potencialidades a riqueza”, diz Mari Alkatiri.

RV/Domingos Pinto

Dr. Mari Alkatiri sobre Guiné-Bissau


Angola Press - África
(Guiné-Bissau)

Ex- PM timorense "toma pulso" a situação no país

Lisboa - O antigo primeiro-ministro de Timor-Leste Mari Alkatiri inicia, quinta-feira, uma visita à Guiné-Bissau, na qualidade de enviado do Presidente timorense, para "tomar o pulso" da situação no país e apoiar as autoridades locais no processo de estabilização.
"Trata-se de uma missão de curta duração", disse Mari Alkatiri à Agência Lusa, antes de viajar, hoje (quarta-feira) à noite, de Lisboa com destino a Bissau, que visa sobretudo "tomar o pulso" à situação.

"Depois desta primeira ida farei um relatório ao Presidente de Timor-Leste, de quem sou enviado especial, mas naturalmente também à CPLP (Comunidade dos Países de Língua Portuguesa), porque a segunda fase desta missão será no âmbito desta comunidade, (...) com recomendações, propostas e tudo", adiantou.

De acordo com Mari Alkatiri, a deslocação à Guiné-Bissau, com passagem por Cabo Verde, estará concluída no final do mês, após o que estará de novo em Lisboa, onde apresentará, em Maio, um relatório verbal preliminar, regressando depois à capital timorense onde apresentará o documento final.

"A minha missão é falar com todos os interessados no processo - Presidente interino, Governo, Forças Armadas, sociedade civil e igreja - , extrair daí alguma coisa e fazer o relatório. Eu sou líder da FRETILIN e não vou ficar fora do país por muito tempo", explicou Alkatiri, destacando que "a qualquer altura que se verificar alguma necessidade de voltar à Guiné-Bissau" ele voltará.

Na deslocação à Guiné-Bissau, Mari Alkatiri chefia uma equipa que integra também Roque Rodrigues (assessor para os assuntos de Segurança e Defesa da Presidência timorense), o embaixador José Barreto Martins (da missão de Timor-Leste junto da CPLP), e Pátia Exposto (do Ministério dos Negócios Estrangeiros timorense), além da secretária executiva do líder da FRETILIN.

terça-feira, 14 de abril de 2009

Dr. Mari Alkatiri antes da partida para Bissau


Timor-Leste pretende colocar a sua experiência ao serviço da Guiné

Por JORGE HEITOR – Público - 13.04.2009 -11:56O


Ex-primeiro-ministro timorense Mari Alkatiri declarou hoje ao PÚBLICO, em Lisboa, que Díli pretende colocar ao serviço da Guiné-Bissau a sua experiência no campo da delimitação de fronteiras e do melhor aproveitamento possível no aproveitamento dos recursos petrolíferos, comum aos dois países.

“Não é estranho eu seguir quarta-feira para Bissau como enviado especial de Timor-Leste. É normal noutros países, designadamente os de tradição anglo-saxónica, recorrer-se ao chefe da oposição para determinadas missões. Oponho-me ao Governo e não ao Estado”, explicou o secretário-geral da Fretilin, antes de ser recebido pelo ministro português dos Negócios Estrangeiros, Luís Amado, como delegado do Presidente José Ramos-Horta para a questão guineense.

“Primeiro tinha aceite encarregar-me do dossier do Mar de Timor, mas como no Governo levantaram problemas a escolha ficou sem efeito. Mas desta vez tenho uma base de apoio forte. Houve unanimidade na minha escolha para enviado especial à Guiné-Bissau”, acrescentou Alkatiri, que durante as próximas semanas tenciona colocar ao serviço dos guineenses a sua experiência de coabitação com a comunidade internacional.

“É preciso saber como lidar com todos, consolidar e estabilizar um país. É preciso ter coragem de aceitar os desafios; e nós ainda não sofremos com a crise internacional, dada a nossa vivência no processo negocial”, disse o ex-primeiro-ministro, em cujo entender as experiências timorenses na definição de fronteiras e no aproveitamento dos recursos petrolíferos poderão ser úteis à Guiné-Bissau, que tem lençóis de hidrocarbonetos tanto no mar como em terra, junto às linhas de delimitação com o Senegal.

“Conheço bem os PALOP e a Guiné-Bissau é um caso único, pois que ao partir da base de dois estados com um mesmo partido a geri-los, o PAIGC, ia ser difícil. Cabo Verde ainda teve a sorte de poder contar com os seus quadros, com os seus recursos humanos; mas na Guiné foram crises atrás de crises, até se atingir o pico com o assassínio do Chefe do Estado-Maior e do Presidente Nino Vieira. Não acredito que vá continuar a viver neste círculo vicioso. São precisas reformas; é necessária uma ajuda internacional do tipo Plano Marshall”, prosseguiu Alkatiri, que numa primeira fase vai estar 10 dias em Bissau, acompanhado pelo antigo ministro Roque Rodrigues e por mais três elementos.

“O sonho de Amílcar Cabral foi genial, mas creio que se continuasse vivo não seria nunca chefe de nenhum dos estados por cuja independência lutou. Ficaria só como chefe do partido. É sempre muito difícil a passagem de um período revolucionário para o da gestão do Estado. Mas Timor-Leste já beneficia agora de um conjunto de quadros da nova geração. Precisamos de reintroduzir a língua portuguesa e de reforçar o ensino do tétum. Dentro de 20 anos os timorenses serão poliglotas, dominarão quatro línguas: estas duas mais o inglês e o bahasa indonésio”, continuou este político de 59 anos, que quer ver o seu país a competir no mercado regional.

“Daqui a quatro anos vamos ter um milhar de médicos, 700 deles formados em Cuba e os restantes no próprio país. Para além de cobrir as nossas necessidades, poderemos ajudar o Norte da Austrália e a Indonésia”, pormenorizou, em relação a um dos campos em que Timor-Leste está a conseguir fugir ao subdesenvolvimento.

Já quanto ao seu relacionamento com o Governo de Xanana Gusmão, que reconhece “de facto” e não de direito, prefere não falar enquanto tiver a seu cargo esta missão de acompanhar, por um período ainda indefinido, a caminhada da Guiné-Bissau para as presidenciais, cuja primeira volta está marcada para 28 de Junho.

DECLARAÇÃO POLÍTICA


REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR LESTE
PARLAMENTO NACIONAL
BANCADA PARLAMENTAR DE FRETILIN
Declaração Política

Sr Presidente Parlamento Nacional, em exercicio

Lei Inan RDTL hateten Timor Leste nudar estadu de direitu demokratiku.

Ukun nain sira hotu deklara katak RDTL, rai ida nebe nia povo hakarak moris iha “estadu de direitu domokratiku”.

Ita hotu deklara katak ita hakarak justisa. Ita hotu hakarak estabilidade. Ita hotu hakarak dezenvolvimentu.

Sr Presidente, ita hotu bele deklara liafuan kapas hirak nee, maibe ita hotu tenki hare mos realidade hahalok politiku nain sira balun, liuliu sira nebe kaer ukun de facto ohin loron, no konsekuensia nebe sei mosu husi hahalok hirak nee. Tanba konsekuensia boot liu mak sei bele mosu karik, maka instabilidade no krize foun.

FRETILIN deklara dala barak ona, FRETILIN lakoi krize foun iha Timor Leste.

FRETILIN hakarak kontribui ba dame no estabilidade iha rai ida nee, hanesan hatudu tia ona too oin loron. Ami deklara dala barak ona katak krize foun hanesan 2006 sei la mosu iha rai ida nee. Tanba ohin loron Timor Leste iha opozisau de facto ida nebe, halo opozisaun liu husi Lei, Konstituisaun, ho responsabilidade no sentidu estadu tomak.

FRETILIN opozisaun de facto ida nebe sei la buka sukit problema hanesan uluk sukit, kestaun petisionarius no “lorosae loromonu” atu hatun governu no hadau ukun.

FRETILIN sei la halo ba ukun nain de facto sira, saida maka sira uluk halo ba FRETILIN hodi lori violensia no ilegalidade hotu, atu hadau poder.

Maibe se ita atu kaer metin estabilidade, ita tenki mos kaer metin justisa no demokrasia. Ita tenki hametin estadu de direitu demokratiku. Tanba demokrasia sei la iha bainhira la iha justisa. Tanba demokrasia, lei tenki iha ema hotu nia leten. Bainhira povo tomak fiar metin katak so justisa maka bele hametin estabilidade iha ita nia rain.

Sr. Presidente, ohin Bankada FRETILIN hatoo deklarasaun politika ida nee, hakarak halo analize ba kazu 11 de Fevereiru tomak no nia impaktu ba justisa, direitu estadu demokratiku nian no paz no estabilidade iha rain Timor Leste.

Liuliu, Bankada FRETILIN hakarak fo nia analize ba prosesu investigasaun ba atentadu 11 de Fevereiru, no akuzasaun nebe tama tuir reportagem iha media, no ninia implikasaun ba justisa no demokrasia iha estadu ida nee, no estabilidade iha rain ida nee.

Sr Presidente, hori uluk kedas Bankada FRETILIN fo sai ona nia hanoin ho hahalok barak hosi eks Prokurador Geral Republika nian, Dr Longuinhos Monteiro, nia komportamentu nebe hatudu, katak nia ema ida nebe laos imparsial no ema ida nebe hetan influensia politika makas liu, maske nia ema ida nebe dehan “independente”.

Bankada FRETILIN hahu kedas nia deklarasaun iha fulan Outubro 2008 ezigi rezignasaun Sr Longuinhos Monteiro nudar PGR, bainhira ema balun divulga gravasaun konversa telefonika entre Longuinhos Monteiro, Agio Pereira (iha tempu neba Xefe Gabinete PR Xanana Gusmao nian) ho Leandro Izac, no tuir sira nia koalia PR Xanana Gusmao mos tur iha neba rona, maibe la koalia.

La iha duvida katak konversa ida nee, hatudu katak Sr Longuinhos Monteiro tama iha jogos politiku nia laran, liuliu Sr Agio Pereira no Sr. Xanana Gusmao nian, kona ba matebian Alfredo Reinaldo, eleisaun, no kona ba FRETILIN ninian pozisaun politika.

Sr Longuinhos Monteiro sai fali hanesan nudar investigador ka xefe inteligen Sr Xanana Gusmao nian.

Sr Presidente se permite ita rona fali gravasaun konversa ida nee. Ita presiza rona fali, tanba agora mak ita bele hare, se mak halo jogo poliku Sr, Xanana Gusmao nian, bele hetan kareira nebe deit mak hakarak, maske laos ema polisia bele sai komandante polisia.

Iha tempu neba dehan, atu haruka investiga gravasaun nee, maibe liu tinan hirak ona, seidauk iha rezultadu investigasaun. Ami husu rezultadu investigasaun nee, agora too ona iha nebe?
Excelencias, relatorio Komisaun Inkeritu Internasional 2006 hatete momos katak PGR Longuinhos Monteiro konsidera aan hanesan funsionariu ida nebe tenki tuir PR Xanana Gusmao nia orientasoens. Nee hakerek momos iha relatoriu, no Sr Longuinhos Monteiro la buka esklarese katak ida nee la los, tanba nia tenki imparsial no independenti tuir konstituisaun no lei haruka.

Agora Sr Longuinhos Monteiro sai ona “komandante geral de facto PNTL nian”.
Bankada FRETILIN preokupa ho nomeasaun Sr Longuinhos Monteiro, nebe laos mai hosi estruktura karreira PNTL nian. Ida nee bele taka dalan ba kuadrus PNTL nebe, hakaas-an hodi aumenta sira nia kapasidade no profesionalismu, hodi hanoin loron ruma sai Komandante Jeral PNTL. Nomeasaun ida nee hatudu katak Governu la fiar ba kuadrus PNTL no tenta politiza instituisaun PNTL hodi nomea ema sivil sai nudar Komandante Jeral PNTL.

Ami mos preokupa no duvida ho deklarasaun Sr Longuinhos Monteiro nian nebe publika iha media nasional no internasional, nebee hatete nia iha eksperiensia nudar komandante batalaun forsas militar nian no mos nudar FALINTIL. Karik ida nee falsu, maka presiza iha prosesu investigasaun ida ba kazu ida nee.

Ami mos regista katak Sr Longuinhos Monteiro nudar PGR la hetan susesu hodi defende estadu de direitu demokratiku no defende povo nia direitu atu hetan justisa. Oinsa ita bele fiar nia, iha kapasidade atu maneja 3000 membrus polisia, nudar Komandante Jeral PNTL, instituisaun nebe tenki defende legalidade demokratiku, garante sidadaun sira nia seguransa no halo prevensaun kriminal nebe tenki halao ho respeitu ba direitus humanus, tuir konstituisaun haruka.

Oinsa nia bele hetan fiar ba kargu foun nudar Komandante Jeral PNTL, se nia hetan alegasaun korrupsaun husi Sr. Akoe Leong nebe prosesu sei iha Tribunal.

Sr Presidente, ajudas hotu-hotu nebe fasilita grupus rebeldes ba mai no kontaktus nebe PGR halao, hodi sira halai husi autoridades sira, nee hotu ajudas nebe ikus mai fasilita Alfredo Reinaldo halo buat nebe nia halo ba PR Ramos Horta iha 11 Fevereiru.

Povo iha direitu hatene, se maka fo kareta ba Alfredo? Se maka fo farda ? Se maka fo handfone ? Se maka fo sim card ? Se maka fo mina ? Se maka fo ai-aan ? Se maka fo buat hotu nee, hodi fasilita nia, bele halo buat nebe nia halo iha 11 Fevereiru.

PR rasik koalia dehan 11 Feveriru kontinuasaun krize 2006. Elementus AMP balun mos koalia hanesan, Entaun, tenki halao investigasaun klean ba kazu nee hotu. No presiza investiga klean liu tan mos kazu 11 Fevereiru.

Bankada FRETILIN iha ekspektativa diak, no ema barak mos iha eskpektativa hanesan ba figura Dra Ana Pessoa, nudar profesional ida nebe kaer knar oras nee kargu PGR, nebe simu fiar no konfiansa husi PR, PM de facto, maioria AMP no sociadade sivil barak, bele ba reforsa sistema justisa.

Ami apela ba komunidade internasional atu fo apoiu rekursus oioin tomak atu bele hahu hetan justisa. Tanba se ita hotu hakarak iha justisa mak apoio rekursus oioin tenki iha. Ami fiar, agora bele iha justisa tanba iha ona ema ida nebe hakarak halao nia knar ho seriedade, imparsialidade no independensia.

PGR foun presiza deit maka Estadu tomak nia apoio, hosi orgaun soberania hotu, publiku no forsas politika iha rai Timor Leste nian, bainhira halao nia servisu ho imparsialidade no independesia. Buat nebe nia la presiza maka PM de facto, ka PN ka PR, ka forsa politika halo interferensia ba nia servisu.

Sr. Presidente, ita hotu tenki rona Internasional Crisis Group, bainhira sira aviza katak Governu AMP “tenki defende estadu de direitu demokratiku em vez de halo ida nee sai fraku”, se Timor Leste atu hetan nafatin paz no estabilidade ba aban bain rua.

Tuir ami nia observasaun, komentarius nebee ami simu, husi publiku tomak, nasional ka internasional, la iha konfiansa katak investigasaun 11 Fevereiru lao ho diak tanba envolvimentu Sr Longuinhos Monteiro ninian. Tanba nia laos imparsial! Nia hetam influensia politika hori kleur ona. Nia komprometidu hori kleur ona ho figura politaka balu.

Hanesan relatoriu konfidensial ONU nian iha Junho 2008 deklara, polisia internasional no nasional nebee hetan knar atu halao investigasaun kona ba kazu 11 Fevereiru 2008, keixa makas katak iha interferensia husi poder politiku barak iha sira nia servisu. Tanba polisia investigasaun maka hahu prosesu investigasaun ka loke dalan ba investiga se se deit maka envolve iha krime ruma, ida nee grave tebetebes ba relaotriu investigasaun kazu 11 Fevereiru 2008.

Tuir relatoriu nebe ami hare hosi jornal, tanba jornal deit maka hasai informasaun ba Povo nia reprezentante (tanba too bainhira remata knar PGR tuan nunka foo informasaun ba Povo nia reprezentante, maibe koalia barak ba media fali), ema 28 maka hetan akuzasaun, maibe ida deit maka sivil, ka laos grupo rebelde. Ida nee Sra. Angelina Pires. Nia mos maka hetan akuzasaun barak liu. Nee loos ka lae? Ita hotu rona, se se deit maka uluk kontaktu ba kontaktu mai ho Alfredo. Agora sira iha nebe hotu?

Sira seluk nusa? Sira nebe hanesan ohin ami dehan foo tulun oioin., foo apoio moral no politiku? Deputadus balun ba koalia ho Alfredo iha semana nia laran molok nia mate. Sira nee mos investiga ona ka lae?

Tuir Bankada FRETILIN nia hare Prokurador Internasional sira nebe responsabiliza ba prosesu kazu 11 Fevereiru, hakarak halao duni investigasaun klean no investigasaun ida tomak. Maibe iha interferensia barak, liuliu interferensia husi poder politiku.

Tuir informasaun nebe sai iha jornal Lusa, tanba sira hetan kopia akuzasaun kona ba kazu 11 Fevereiru, prokurador hakerek iha akta prosesu nian hateten: “Tanba tempu besik ona, ami la konsege investiga sira hotu nebe karik bele iha envolvimentu ruma iha akontesimentu 11 Fevereiru 2008”.

Nee denunsia boot ida. Ida nee hamutuk ho polisia nia keixa kona ba interferensia husi poder politiku, ita hotu iha razaun atu suspeita katak investigasaun nee lao la loos, maibe tau belok tia, tuir influensia oioin.

Maibe ita labele foo sala ba prokurador internasional sira. Se kaik ita foo sala ruma, entaun ita foo sala ba PGR, nia maka responsavel boot ba prosesu tomak.

Ita rona mos hosi jornal katak kilat balun seidauk halo teste balistiku. Ita mos rona katak informasaun kona ba alegasaun kontas bankariu iha Australia seidauk kompletu, etc.

Bankada FRETILIN sei ezigi Parlamentu Nasional atu husu PGR foun atu mai esplika rezultadu investigasaun kazu 11 Fevereiru, atu Povo mos bele hetan transpatensia itoan iha kazu ida nebee importante ba ita hotu.

Tanba buat hirak nee hotu, no buat barak tebetebes, maka ami husi Bankada FRETILIN, no ema barak duvida katak investigasaun nee klean no kompletu.

Se kazu 11 Fevereiru taka deit hanesan nee, entaun justisa iha Timor Leste la iha futuru ona. Se justisa la iha futuru, entaun estadu de direitu demokratiku la iha futuru ona. Se buat hirak nee la iha ona, entaun la iha ona nia sentidu ita luta ba ukun rasik an?

Bankada FRETILIN sei la husik Timor Leste tama ba dalan ida nee!

Bankada FREILIN ezigi inkeritu judicial ba envolvimentu Sr Longuinhos Monteiro iha interferensia iha investigasaun.

Prokurador internasional sira mos keixa kona ba interferensia. Tanba nee maka presiza prosesu ida atu investiga buat nee hotu. Atu foti deklarasaun husi Juiz Ivo Rosa nebe Conselho Superior Magistratura Judicial dun no hasai ilegalmente. Nia mos bele kontribui ho informasaun barak kona ba se se deit maka uluk viola lei hodi tulun Alfredo no fasilita ikus mai nia bele mate. Buat hotu nebee ita la hatene no nunka bele hatene.

Bankada FRETILIN hanoin rekursus tomak nebee PGR presiza hetan liu husi dalan konstitusional no juridiku seluk atu investiga alegasoens hotu kona ba interferensia politika hotu iha prosesu investigasaun kazu 11 Fevreiru nian, presiza foo. Presiza iha transparensia no kredibilidade ba investigasaun ida nee. Se la iha investigasaun, sei la iha kredibilidade, ema nunka mais bele fiar iha ita nian sistema justisa. Nee sei afekta ita nian rain makas tebes.
Justisa tenki halao tuir lei, halao loloos, maibe presiza mos halao ho transparensia, no ema hotu tenki hare katak lao duni no loos. Nee prisipiu nebee rain hotu hotu iha mundu simu no kaer metin. Ita mos tenki hahu kaer metin ida nee iha ita nian rain.

Bankada FRETILIN uluk kedas husu ba Sr Longuinhos Monteiro atu suspende lai nia aan nudar PGR, hodi labele halo interferensia ba prosesu kazu alegasaun korrupsaun hosi Sr Akoe Leong. Nunee prosesu dezenvolvimentu Estadu de direitu iha Timor Leste bele lao ho kredibilidade no dignidade. No nunee la iha impaktu ba kredibilidade servisu prokuradoria nian no kredibilidade ba sistema judicial, nunee bele harii konfiansa povo nian ba ita nia sistema judicial tomak.

Sr Presidente, maibe ida nee la akontese, no kontrariu fali Sr. Longuinhos Monteiro hetan fiar hosi PM de facto no hetan nomeasaun ba Komandante Jeral PNTL.

Sociedade sivil mos kestiona makas desizaun PM de facto ba nomeasaun Dr. Longuinhos Monteiro ba Komandante Jeral PNTL, katak maske ema ida sei iha prosesu krime iha nia leten, maibe Governu sei foo fiar nafatin no hili fali nia sai Komandante Jeral PNTL.
Maske figura ida nee, ema barak duvida no kestiona nia integridade, maibe PM de facto lakoi rona hodi nomea nafatin nia sai Komandante Jeral PNTL.

Ironia boot maka uluk, PM de facto bainhira sei kaer ukun nudar PR hateten, desizaun hotu hotu kona ba interese estadu, tenki rona ema barak nia hanoin. Maibe oin loron nia kaer ukun nudar PM, buat hotu sai oin seluk.Buat hotu halao tuir nia hakarak deit. Nunee tau iha situasaun difisil no hamosu duvida ba estadu de direitu demokratiku iha Timor Leste.

Ami preokupa tebes ho presedente ida la diak, nebe sei mosu husi desizaun ida nebee Governu hasai, liu hosi Dekretu Lei ida nee ba futuru Timor Leste. Desizauan nebe atu fasilita deit amigu ida. Ami mos preokupa katak, maske PM de facto hakarak defende no garente katak, desizaun ida nee nudar desizaun ikus liu iha situasaun espesifiku nebe ita hasoru, maibe ami duvida tebes katak aban bainrua desizaun hanesan ida nee sei la akontese tan, no tau iha krizi estadu de direitu demokratiku.

Dili, 14 de Abril de 2009

RAMOS HORTA EM DECLARAÇÃO


PRESIDENTE DA REPÚBLICA AMEAÇA DISSOLVER O PARLAMENTO NACIONAL

Por NOÉMIO FALCÃO - Jornal Nacional Diário - 13 de Abril de 2009 – Tradução de ZIZI TIMOR OAN.

O Chefe de Estado da República Democrática de Timor Leste “ameaçou” dissolver o Parlamento Nacional se os deputados não cumprirem o seu dever, o de trabalhar para o bem do povo e da nação.

O Chefe de Estado, José Ramos Horta, fez estas afirmações há alguns dias atrás numa audiência pública realizada por ele e pela sua delegação, que teve por tema "afirmação da paz e unidade nacional", na vila de Sakato Village, Nipani Suco, sub-distrito de Pantemakasar, Oecussi Distrital.

"O Parlamento não funciona porque há deputados que não estão a cumprir as suas obrigações e por isso este Parlamento não tem qualquer utilidade, assim, o Presidente da República tem o direito de dissolvê-lo e de convocar eleições antecipadas.

Isto é um aviso aos camaradas da AMP (Aliança da Maioria Parlamentar)," afirmou o Presidente da República, Ramos Horta.

O Presidente Horta continuou dizendo que comunicou isso mesmo aos próprios deputados e também disse à Organização das Nações Unidas (ONU) para dizer aos deputados que este ano eles têm de saber isso por si próprios.

"Nós iremos ter eleições antecipadas para que as pessoas possam eleger deputados que realmente queiram trabalhar, que irão ao parlamento diariamente, exercer a sua iniciativa legislativa, a fim de afirmar a democracia neste pais", ressaltou Horta.

O Presidente da Republica acrescentou que “observou que no parlamento os deputados da AMP, especialmente os deputados do Partido Democrático (PD) e da bancada do CNRT são os que não estão presentes no parlamento.”

Entretanto, de acordo com o Presidente da República, Horta, os deputados da FRETILIN, como oposição, esperam e vêem-se antes de entrarem no parlamento.