Frente Revolucionária de Timor Leste Independente

DIRECÇÃO FAFC

Coordenador – Geral

Eng. Samuel Freitas

Vice CoordenadorGeral

Alexnadre Pinto

Contactos:

Samuel Freitas (00351-913892252)

e-mail : faf-coimbra@hotmail.com

Residência Universitária de Santiago, bl. 4, 3810-193, Aveiro, Portugal.


sexta-feira, 19 de junho de 2009

KONFERENSIA IMPRENSA


BANCADA PARLAMENTAR FRETILIN

Husi: Deputadu Francisco Branco
Vise Presidenti Bancada nian


Dili, 19 Junhu 2009,

“GOVERNU DE FACTU LA RESPEITA PARLAMENTU NASIONAL NIA KNAAR NO LA TRANSPARENTI”
Transparensia no boa governasaun labele sai deit nudar lia fuan mamuk. Maibe ida ne’e tenki sai nudar duni Estadu Direitu Demokratiku nia identidade no nia ejizensia nudar patrimoniu prinsipios no regras nebe impoen governasaun demokratiku ne’e sai duni boa governasaun.
Tuir konstituisaun parlamentu nasional mak aprova orsamentu geral estadu nian no parlamentu nasional mak fiskaliza ezekusaun orsamentu nian. Parlamentu nasional mos mak fiskaliza ezekusaun politika governu nian no administrasaun publika nia hahalok.
Nee signifika katak Parlamentu Nasional iha kbiit tuir konstituisaun atu hetan asesu ba dokumentus neebe parlamentu presiza atu bele halo fiskalizasaun ida neebe efetivu.

Maibe Governu de factu, hatudu ona desde Agosto 2007 katak la respeita prinsipius no responsabilidade hirak nee.

Hodi bainrua, Sekretariu Estado Conselho Ministrus Governu de factu nian halo entrevista ida ho TVTL neebe nia temi katak Parlamentu presiza hakerek ba Governu se hakarak ezigi buat ruma husi governu. Tuir bancada FRETILIN nia hare, koalia hanesan ne’e hakarak disiplina fali deputadus parlamentu nasional.

Bancada FRETILIN hakarak fo hanoin katak Governu mak responsabiliza ba parlamentu Nasional, laos PN mak responsabiliza ba Governu. No bancada FRETILIN mos hakarak fo hanoin katak debate konaba assuntus importante iha ita nia rain la liu deit husi dalan formal, no debate publiku iha media mos nudar forum ida neebe legitimu atu ezigi responsabilidade husi governu ba Parlamentu Nasional. Nee normal iha demokrasia sira no hatudu mos prinsipiu bo’ot no diak kona ba transparensia debate publiku kona ba assuntus politikus neebe importante ba nasaun nia moris.

Maibe ami hakarak hateten katak bainhira PN ezigi tuir hakerek, tuir regimentu, tuir konstituisaun, tuir lei, husu dokumentus ka informasaun ka esklaresuimentu mos governu la hatan. bainhira pedidu ne’e mai husi partidus opozisaun de factu nian.

Ezemplu ida mak iha Junho 2008 bancada FRETILIN hato’o perguntas ba governo konaba hare hibrida, iha fulan Julho bankada Fretilin halo requerementu formal ida kona ba kontratus assesores nasionais no internasionais, maibe to’o ohin loron la hetan nem resposta ida husi governu, nem lia fuan ida husi governu.

Iha debate orsamentu 2009 nian iha fulan Janeiru 2009 bancada FRETILIN no bancada PUN halo rekerimentu tuir hakerek, tuir regimentu PN nian husu dokumentus no detalhus kona ba osan neebe selu ba eis titulares orgaun soberania nian tuir Lei Pensaun Vitalisa no Lei eis Titulares Orgaun Soberania nian. To’o ohin loron ami seidauk simu nem dokumentus, nem lia fuan ida hatan ami nia pedidu.

Iha loron 24 Abril 2009 bancada FRETILIN halo rekerimentu formal liu husi plenaria tuir regimentu husu ministeriu finansas, dokumentus kontratus sentral oleo foer nian. Rekerimentu ida seluk ba ministeriu ekonomia no dezenvolvimentu kona ba avaliasaun impaktu ambiental nian kona ba sentral oleo foer. Rekerimentu ida tan ba ministeriu infraestruturas husu dokumentus kontratu nian no ambiente kona ba sentral oleo foir nee. To’o ohin loron bancada FRETILIN seidauk hetan resposta ida husi governu.
Maibe tuir ami rona husi Vise PM Eng. Mario Carrascalao nee normal ona, tamba hanesan nia rasik dehan, bainhira nia halao investigasaun ruma no husu dokumentus ka informasaun ruma, nia mos hetan deit tuir nia koalia rasik “resistensia passiva”. Ministru no membru governu sira la hatan, ka lori tempo, ka hatan ho informasaun neebe la los, ka kona ba buat seluk fali.

Iha buat seluk barak neebe bancada FRETILIN no bancada seluk nudar opozisaun de factu mos husu ona, tuir regimentu parlamentu nian, maibe la hetan.

Governu rasik mos la tuir sira nia dever. Parlamentu Nasional to’o ohin loron seidauk simu auditoria externa ida kona ba governu de factu nia gestaun ba osan estadu nian. Auditoria externa kona ba ezekusaun orsamentu fulan neen nian, Julhu to’o Dezembru 2007 nian seidauk simu maske taka kleur ona. Auditoria externa kona ba ezekusaun orsamentu 2008 nian mos seidauk entrega ba parlamentu nasional maiske prazu liu ona iha 31 Marsu 2009.

Kontratu fo’os ne’ebe bancada FRETILIN ejiji mos seidauk to’o mai.
Bancada hotu inklui AMP sira mos, halo ezigensia katak Ministra Finansas de factu tenke mai esplika salariu bo’ot ne’ebe nia fo ba nia belun Timor oan sira nudar ema internasional maske sira la iha kualifikasaun adekuadu, mos seidauk hatan.

terça-feira, 16 de junho de 2009

Failansu boot politika desenvolvimentu nasional iha sector agrikola hosi governu de facto AMP


REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR LESTE
PARLAMENTO NACIONAL
BANCADA PARLAMENTAR DA FRETILIN


16 JUNHU 2009,

Sr Presidente,

Bankada FRETILIN la mai koalia kona ba MOU nebe Ministerio Agrikultra fo’o 100.000 Ha rai non produtivu ba kompania estrangeiro ida atu kuda tohu. Ami nia Bankada mos la mai koalia iha ne’e, kona ba kontraktu traktores sira nebe oras ne’e dau-daun hetan problemas alegasaun KKN.

Ohin, ami nia Bankada hakarak foti kestaun ida importante, kona ba programa ministerio agrikultura nian hodi kuda “hare hibrida”.

Loron hira tan , halo tinan ida. Iha loron 17 fulan junho 2008, ami nia bankada apresenta perguntas ba meja atu hato’o ba governu kona ba “hare hibrida” nebe sai nudar politika boot governu ida nee nian, ba desenvolvimentu nasional iha sector agrikola ba povo maubere, hodi lori mai surplus ba produsaun koileita hare.

Excelencias,

Iha tinan 2008, liu hosi kampanya ida nebe boot hosi media publiku, estadu nian, TVTL, lor-loron governu ida ne’e halo sensasionalismu liu hosi kampanya ministerio agrikultura nian hodi buka kuda no hamosu ekspektativa bo’ot iha mehi ita nia agrikultor sira nian, kona ba milagre nebe ita nia agrikultor sira ni ita nia rain sei hetan liu hosi kuda “hare hibrida”nebe sei hetan koileita hectare ida toneladas 12.

Ami nia Bankada iha tempu neba kedas preokupa tebes no iha duvidas boot kona ba introdusaun “hare hibrida” iha Timor Leste , nebe la liu hosi estudu ida profundu.

Tamba ne’e, ami nia bankada iha tempu neba mos, hato’o kedas perguntas sira ne’ebe tuir mai ne’e, ba goveru atu hata’an :

·Ami hakarak hatene Governu, liu hosi ministeriu agrikultura, karik iha ona teste ka ensaius adaptasaun ba “hare hibrida” nee iha ita nia rain.

·Ami mos hakarak hatene, karik governu halo ona teste ruma kona ba moras peste ka praga nebe bele mosu, mai hosi “hare hibrida” nee.

·Ami mos hakarak hatene se karik governu halo ona teste adaptasaun. Maka teste ne’e halo ona, halo iha fatin nebe deit iha Timor Leste nia laran.

·Ami mos hakarak hatene fini “hare hibrida” ne’e tinan-tinan sei sosa husi nebe? Fini ne’e nia folin hira? No adubu no pestisida hira maka agrikultores sira tenki uza hodi kuda “hare hibrida” ida ne’e?

Maibe to’o loron ida ohin, ami nia perguntas sira ne’e sei dauk nafatin hetan resposta, hanesan mo’os perguntas sira seluk, nebe ami hato’o tia ona kona ba kontratu sosa fo’os, kontraktu sosa roho-ai, kontraktu sosa gerador olios pezadus, kontraktus asesores sira no barak sira seluk tan, tuir knar fiskalizasaun nebe konstituisaun fo’o ba ami nudar parlamentar.

Sr Presidente,

Bankada Fretilin dala ida tan iha fulan Setembro 2008, liu hosi deklarasaun iha plenaria ida ne’e, kestiona no apresenta nia duvidas boot liu tan, kona ba resultadu nebe sei mosu mai hosi politika governu ninian ba implementasaun kuda “hare hibrida”, hodi hatudu nudar ezemplu insusesu Indonesia nian, nebe kuda hare hibrida Super Toy.

Maibe iha tempu neba, maluk sira balu iha fatin ida nee hataan katak, “hare hibrida” nebe Timor Leste uza daudaun nee, lao’os Super Toy, maibe ICM no SRI, tanba nee la presiza preokupa.

Iha tempu neba sociedade civil mos hato’o sira nia preokupasaun bo’ot. Sira hare’e iha introdusaun kuda “hare hibrida” iha Timor Leste ne’e, sei lori impaktu negativu makas ba ita nia dependensia ba fini hosi rai liur, no ho politika ida ne’e sei lori deit vantagem ba kompanias bo’ot sira nebe’e fa’an fini “hare hibrida” nebe automatikamente sei fa’an mos adubus no pestisida kimika hodi hetan lukru bo’ot, no hodi hanea ema agrikultor ki’ik sira.

Maibe preokupasaun sira ne’e hotu, nebe mai hosi oposisaun no sociedade civil, governu lakoi rona.

Excelencia sira,

Ami nia preokupasaun oin loron, depois de halo tia avaliasaun ba politika ida ne’e, liu tinan ida implementasaun, la’os deit ona nia rezultadu koileita la tuir promesa no propaganda governu nian maka sai nudar ami nia preokupasaun, maibe liu-liu, ami nia preokupasaun bo’ot liu tan maka rezultadu nebe hamosu dau-daun ona hosi “hare hibrida” nebe lori moras praga no peste nebe estraga hare ne’e duni, no ikus mai sei daet moras ba hare sira seluk lokal nian, iha Timor Leste.

Sr Presidente,

Ironia bo’ot maka programa kuda “hare hibrida” nebe lori eskpektativa bo’ot tebes ba ita nia agrikultores sira atu hetan surplus produsaun hare, liu hosi kampanya governu nian, iha realidade ohin loron hatudo ba ita rasik, oin seluk tebes. Hanesan ita bele ba hare iha Memo, Xefe Suku Abilio Martins, agora dau-daun husu ba instituisaun kompetente sira atu hola medidas no halo identifikasaun ba iha natar, hodi hare diretamente saida maka agrikultores sira enfrenta, atu bele iha tempu badak oin mai, fo’o asistensia humanitaria ba familia nain 879 iha Memo maka hetan krize ai han.

Atu remata ami hakarak hato’o pergunta ida: se lo’os maka sei simu responsabilidade, karik ikus mai moras “hare hibrisa” ne’e daet ba hare sira seluk lokal nian iha Timor Leste nia laran?

Ami hanoin, se karik ida ne’e akontese duni, governu de facto ida ne’e liu-liu Ministro Agrikultura maka tenki responsabiliza hosi konsekwensia introdusaun hare hibrida iha Timor Leste, nebe la liu hosi peskiza ida maka profundu.

BA INFORMASAUN TAN DERE BA DEPUTADU FRANCISCO BRANCO: 723 7124

segunda-feira, 15 de junho de 2009

Deklarasaun Politika Bankada FRETILIN


PARLAMENTU NACIONAL

Loron Segunda 15 de Junho 2009,

Husi: Deputadu Elizario Ferreira

Deklarasaun politika iha loron ida ohin iha relasaun ho "Bolsa Estudu no Tratamentu Visto ba Estudantes sira iha Indonesia" husi Ministeriu Edukkasaun.

Nai Prezidente no Belun Deputadus sira:

Koalia konaba Tratamentu visto husi embaixada Timor-Leste ihaIndonesia ba estudantes ne’ebe estuda iha nasaun refere, asuntu idane’ebe Parlamentu ne’e koalia kleur liu ona;

Ohin ami foti fali kestaun ne’e iha relasaun ho ami nia viagem ba Indonesia halo tratamentu saude, maibe ami mos hasoru malu ho estudantes sira husi, Surabaya, Malang, Yogja no Bali. Estudantes foti kestaun hanesan durante ne’e sira hetan problema konaba tratamentu vistu, liuliu estudantes sira la iha osan atu ba trata sira nia visto to Jakarta, tamba ne’e, oras daudaun iha Yogja polisia imigrasaun fo ona atensaun ba estudantes nain 5 atu sira sai mai Timor-leste mak fila. Se mak polisia imigrasaun sei deporta estudantes nain lima ne’e tamba ne’e sei difikulta sira nia estudu.

Lamentasaun ne’ebe foti maka laos sira lakohi atu trata visto maibe distansia ba Jakarta dook liu no estudantes sira nia osan la suficiente atu halo sira viagem ba to Jakarta.

Nai Prezidente no Belun deputadu sira;

Konaba bolsa estudo hetan lamentasaun husi estudantes sira katak bolsa estudu ne’ebe Ministeriu Edukasaun fo ba estudantes sira diskriminativu no nepotismu, nune’e mos sira ne’ebe programa mestradu atu halo peskiza Ministeriu Edukasaun fo deit $ 300 (Dollar Amerikanu)ne’e la to ba sira nia deslokasaun mai halo estagio iha Timor-Leste, no iha populasaun baibain nia oan barak ne’ebe selu rasik sira nia eskola to agora Ministeriu sei dauk fo atensaun ba sira. Estudantes nebe simu bolsa estudus sira nebe nia maluk serbisu iha Ministeriu.

Nai Prezidente no Belun Deputadu sira;

Estudantes sira lamenta konaba asaun embaixada nian tarde atu atende sira nia visto, Ministeriu nia distribuisaun bolsa estudu diskriminativu, estudantes sira mos fo hanoin katak se bele aumenta tan adidu edukasaun ba embaixada Indonesia atu atende diak liu visto estudantes sira iha Indonesia. No konaba distribuisaun bolsa estudu se bele labele diskrimina no labele hili familia ka kolega deit nune’emos aumenta orsamentu peskiza nian ba estudantes sira ne’ebe programa mestradu iha Indonesia.

Mak ne’e deit ami nia deklarasaun politika ba dader ida ne’e. ba Nai Prezidente no belun deputadu sira nia atensaun ami hato obrigadu wain.

ATU HETAN INFORMASAUN SELUK TAN DERE BA DEPUTADU ELIZARIO FERREIRA:
723 7118

quinta-feira, 11 de junho de 2009

Komunikadu ba Imprensa

FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE
FRETILIN

Dili, 11 de Juñu 2009

Banku Mundiál tenke transparenti liu ho assuntu eskándalu kona-ba saláriu ba asesór internasionál sira.

Banku Mundiál halo diplomasia midar-midar hodi taka falta ba dezonestidade bainhira sira trata alegasaun sériu hasoru Ministra das Finansas de facto Timor-Leste nian, Sra. Emília Pires, kona-ba ‘eskándalu ho asesór internasionál sira,’ Sekretáriu Jerál FRETILIN Mari Akatiri hatete ohin.

Hafoin Vise Prezidente Banku Mundiál vizita Dili, Banku Mundiál hasai komunikadu ida ba mídia iha dia 6 de Juñu 2009 hodi gava Ministériu das Finansas maibé sira taka ibun kona-ba eskándalu ne’e.

Jornál Tempo Semanal ho The Weekend Australian iha dia 24 ho 25 de Abril 2009 publika detallus barak kona-ba kontratu ba asesór internasionál husi Banku Mundiál ho programa ida finansiadu husi doadór sira naran PFMCBP, ne’ebé ho objetivu atu hametin kapasidade Ministériu Finansas nian.

Asesór lubuk ida mak sai kontratadu maski sira laiha kualifikasaun ho/ ou experiénsia rekeridu, maibé sira hetan saláriu ida boot tebetebes. Asesór sira ne’e balu afinál mesak Ministra Pires ho Primeiru Ministru Gusmão nia kolega di’ak no ema neebe politikamente hamutuk ho sira.

Mari Alkatiri dehan komunikadu de imprensa ne’e halo finje katak buat hotu-hotu la’o di’ak hela iha programa PFMCBP ho jestaun iha finansas.

“Ita bele kompriende sé de’it mak lee komunikadu de imprensa husi Banku Mundiál ne’e karik bele hanoin fali katak sira neebe foin daudauk foti alegasaun seriu kontra ministra de factu kona ba PFMCBP ne’e, hanesan membru parlamentu husi partidu oioin, sosiedade sivíl ho analista nasionál ho internasionál sira seluk ne’ebé hatudu preokupasaun grave, hotu laiha razaun nein ida atu foti ida nee.

“Banku Mundiál hatudu momoos katak sira preokupa liu ho sira nia relasaun ho governu duké ho honestidade no transparénsia iha Ministériu das Finansas nia jestaun ba osan husi parseiru de dezenvolvimentu sira.

“Hahalok nune’e halo ema barak iha Timor-Leste hanoin fali katak parese ke Banku Mundiál buka halo kong-kali-kong ho Ministra das Finansas nia hahalok sira ne’e ho taka falta ba alegasaun oioin hasoru ministra ne’e nia hahalok ladi’ak bainhira nia kontrata ninia belun di’ak sira ho saláriu ne’ebé eskandalozu.”

Alkatiri dehan katak FRETILIN mantein nafatin ninia apelu atu husu auditoria independente externa ida ba kazu kontratu “asesór internal sira”, ho rezultadu ne’ebé sei loke tomak ba públiku.

“Maibé, tanba governu de facto ida ne’e agora buka hela dalan atu taka hotu buat sira ne’ebé mak akontese iha PFMCBP, agora presiza karik investigasaun parlamentár ka prosesu judisiál ruma atu hetan lia los,” nia kontinua.

“FRETILIN ho reprezentante sira husi partidu sira seluk, inklui membru parlamentu husi AMP rasik, hatama tiha ona rekerimentu formál liu dalan neen ba Ministra das Finansas atu mai iha Parlamentu hodi responde ba alegasaun iha kazu ida ne’e maibé to’o ohin laiha resposta.

“Agora ofisiál seniór ida husi Banku Mundiál mai vizita ami nia rai, parese mai ho misaun sériu ida ligadu ho alegasaun oioin kontra Ministra ne’e ho PFMCBP, maibé sira la dehan buat ida ba públiku kona-ba saida mak Banku Mundiál halo daudauk atu tau filafali transparénsia ho honestidade ba nia fatin.

“Maski ho preokupasaun bo'ot no barak liu mak mosu husi Parlamentu kona ba porjetu ida nee, Vise Prezidente Banku Mundiál nian la buka atu hasoru ho delegasaun parlamentár nein ida, ka hasoru ho FRETILIN nu’udár partidu boot liu iha Parlamentu.

"Parese reprezentante Banku Mundiál ne’e la rekoñese kualkér papél ruma ba Parlamentu, partikulármente ba Opozisaun atu hala’o papél ruma iha Timor-Leste nia governasaun demokrátika. Ida ne’e pontu de vista diplomátika ida ho risku aas ba Banku" dehan Alkatiri.

Alkatiri hatutan katak Banku Mundiál nia liafuan-murak ba PFMCBP ne’e ignora tiha faktu katak mais de metade husi osan US$550 milloins ba orsamentu geral estadu tinan 2008 nian gasta liu husi cash diretamenti liu transferensias publikas, ne’ebé la presiza administrasaun finanseira ida todan.

Persentajen boot liu husi orsamentu ne’e sira gasta ba beins I servisus ho saláriu, no ita hotu hatene katak aprovizionamentu ba beins I servisus husi governu ida ne’e barak liu mak halo liu husi kontratu single source, sein halo tender ruma, i ajuda ona hamosu alegasaun séria no mós espesífika ba korrupsaun. Kona-ba orsamentu ba
investimentu kapitál ki’ik mós hanesan de’it.

“Até Vise Primeiru Ministru de facto, Sr. Mario Carrascalão mós dehan iha Radio Australia iha dia 29 de Maiu katak 20% husi orsamentu ne’e lakon hotu tanba gasta arbiru de’it. Nia dehan ba Timor Post iha dia 28 de Maiu 2009 katak tuir relatóriu husi Inspetór Jerál, 50% funsionáriu públiku maka hetan suspeisaun dehan sira mós involve iha korrupsaun; i iha Timor Post iha dia 24 de Abríl 2009, jornál ne’e sita Sr. Mario Carrascalão hodi dehan katak investigasaun husi Inspetór Jerál hatudu katak Ministériu das Finansas maka korruptu liu hotu-hotu.

“Hanesan mos Bispu Dioseze Baucau nian, Amu Basilio do Nascimento dehan ona katak populasaun rurál ka sira ne’ebé la hela iha Dili seidauk haree benefísiu ruma husi orsamentu boboot sira ne’e, no mós katak iha Dili mos, só ema uitoan de’it mak benefisia (entrevista iha TVTL iha 24 de Maiu 2009.”

Favór kontakta ho Sr. Filomeno Aleixo atu hetan informasaun tan 724 3460.

segunda-feira, 8 de junho de 2009

Ex-premiê timorense faz relatório sobre violência em Bissau


Díli, 8 jun (Lusa)

O ex-premiê timorense Mari Alkatiri, secretário-geral da Frente Revolucionária do Timor Leste Independente (Fretilin), afirmou nesta segunda-feira que "o narcotráfico está no cerne da violência que tem abalado a Guiné-Bissau".

Ao entregar um relatório sobre a situação no país africano ao presidente do Timor Leste, José Ramos-Horta, Alkatiri disse que o documento "para as autoridades competentes timorenses" mostra a "real situação" na Guiné-Bissau.

Alkatiri declarou à Agência Lusa que o relatório incide "não só na Guiné-Bissau, como na região, particularmente quando se fala do narcotráfico". "O narcotráfico já não é apenas uma questão da Guiné-Bissau, é internacional", ressaltou.

O ex-premiê disse também que "o combate ao narcotráfico [na região] deverá ser internacional (…), porque está no cerne da violência que tem abalado o país irmão, a Guiné-Bissau".

"Se não formos ao núcleo da violência, nunca resolveremos o problema", afirmou o secretário-geral da Fretilin.

Mari Alkatiri foi recentemente enviado pela Presidência timorense em uma missão diplomática à Guiné-Bissau, após o assassinato do presidente João Bernardo Nino Vieira.

IGREJA CONTESTA LEI SOBRE O ABORTO


Díli, 08 jun (RV)
RÁDIO VATICANO

A Igreja em Timor-Leste manifestou sua preocupação pela recente aprovação, por parte do Parlamento, de uma lei que permite o aborto, em caso de perigo de vida para a mãe.

A normativa, que criminaliza em geral, a interrupção voluntária da gravidez, ressalva que, em caso de emergência, a vida da mãe deve ter a prioridade sobre a vida do nascituro. O aborto deve, todavia, ser realizado com o parecer favorável de três médicos, e de ambos os genitores. No caso de perda de consciência da mãe, basta somente o consenso do marido.

Imediata a réplica dos bispos locais: o bispo de Díli, Dom Alberto Ricardo da Silva, e o bispo de Baucau, Dom Basílio do Nascimento, reafirmaram que "em caso de emergência, os médicos devem procurar salvar seja a mãe que a criança".

Destacando sua oposição à nova lei, os bispos recordam o que escreveram na carta pastoral de 15 de abril último, quando reafirmaram a natureza sagrada e inviolável da vida, da concepção à morte natural, acrescentando que o aborto é uma violação do direito fundamental à vida.

A carta pastoral lançava um apelo aos líderes políticos e sociais, a fim de que ajudassem a prover às primeiras necessidades das mães e das crianças, desde o momento da concepção, e punissem os responsáveis pelas violências contra as mulheres e menores.

FRETILIN - MEDIA RELEASE


Dili, 7 de Junho 2009
Tradução de ZIZI TIMOR OAN

O primeiro-ministro de facto, de Timor-Leste, Xanana Gusmão, deveria demitir a sua ministra da Justiça, Lúcia Lobato, pelos comentários públicos feitos por esta em relação à investigação de corrupção que pesa sobre seu marido-empresário, disse hoje a FRETILIN.

O vice-presidente e membro do Parlamento Nacional, Arsénio Bano, disse que os comentários feitos pela Sra. Lobato, na semana passada, são amplamente vistos como uma tentativa inaceitável de influenciar a investigação policial e a acusação no caso do seu marido, Américo Lopes.

“Mais uma vez, a Ministra da Justiça revelou que não está à altura para liderar este ministério, colocando a independência e a credibilidade do sistema de justiça de Timor-Leste em risco”, disse Bano.

Os co-directores de Américo Lopes, da Pualaka Oil Company Ltd, têm alegado que ele falsificou os estatutos da companhia a fim de obter acesso aos fundos conjuntos, do BNU, na sucursal em Díli.
Até ao mês passado, a Pualaka fornecia combustível para as centrais eléctricas, que são propriedade estatal.

As autoridades têm ainda de investigar as alegações feitas, no passado mês de Outubro pelo jornal de Dili, Tempo Semanal, que alegou que o Primeiro-Ministro Gusmão, adjudicou o contrato de fornecimento de combustível à Pualaka, apesar desta proposta ter sido a mais cara entre os outros concorrentes e ser notória a sua falta de experiência no negocio de fornecimento de combustível.

Na segunda-feira, 3 de Junho, a policia fez uma busca à residência e ao escritório da Sra. Lobato e do seu marido.

Em 2 de Junho, a agência de notícias AFP e ouros órgãos de comunicação social citaram a Sra. Lobato; “Como mulher dele eu quero dizer-vos que confio no meu marido. Eu estou casada com ele há 20 anos. Conheço-o melhor do que ninguém”, e ainda "posso garantir que não há qualquer falsificação de documentos que tenha sido feita pelo meu marido. Nada aconteceu".

Posteriormente, em 3 de Junho de 2009, a Lusa, (agência de noticias portuguesa) noticiou que ela atacou o Presidente de Timor, José Ramos Horta, e a nova Procuradora-geral por ele nomeada, Ana Pessoa.

Lúcia Lobato também teceu criticas à Policia Nacional de Timor-Leste e também à Policia das Nações Unidas em relação à investigação criminal do seu marido.

“Ouvi dizer que o Presidente da Republica, José Ramos-Horta, entregou algumas (alegadas) provas contra mim à Procuradora-geral da República”, disse. Lobato acusou ainda Ana Pessoa de ser politicamente tendenciosa e reservou observações sarcásticas especiais para a policia, referindo-se às acções destes como sendo “excessivas”, sugerindo que agiram fora da lei.

Arsénio Bano disse que os comentários da Sra. Lobato foram vistos pelo publico como uma tentativa inaceitável de exercer influencia politica sobre a investigação e também ao Ministério Publico, os braços do sistema da justiça criminal.

“A Ministra da Justiça não só deve manter-se afastada das investigações que envolvem o seu marido como tem de claramente demonstrar que está a faze-lo. A Ministra deve deixar em paz a policia e o Ministério Publico, para estes fazerem o seu trabalho. Se o Sr. Américo Lopes tem qualquer queixa sobre a legalidade de qualquer aspecto da investigação é ele que deve levá-los a tribunal. Este é o papel dos tribunais. A sua esposa não deveria interferir, especialmente porque ela é a Ministra da Justiça”, disse ele.

"Ela também pré-julgou os resultados de qualquer investigação e violou a nossa disposição constitucional da separação de poderes ao faze-lo. O Primeiro-Ministro Gusmão, aparentemente tem medo de agir contra a Sra. Lobato, por temer repercussoes de outros membros da coligação governamental, a AMP. No entanto, ele deve agir no interesse nacional e no interesse do nosso sistema de justiça, deve demiti-la antes de ela cometa mais danos".

Para mais informações contacte Arsénio Bano: +670 741 9505

sexta-feira, 5 de junho de 2009

APOSTAR NO APOIO SOCIAL PARA REFORÇAR O PODER É UMA POSTURA ANTIDEMOCRACIA


Por: António Guterres


Na verdade a minha posição em relação a Timor, ao seu futuro, é sempre de optimismo e de confiança. Acredito no futuro de Timor e penso que o país tem todas as condições necessárias ao desenvolvimento e crescimento económico, porém existem os reais desafios que se colocam ao país, e neste contexto o papel da liderança é inquestionável.

Há uma pergunta que me parece incontornável, o que fazer para que Timor-leste seja um espaço de estabilidade, segurança e desenvolvimento?

Antes de mais, parece-me que é preciso ser capaz de criar as condições necessárias à institucionalização do Estado. Este é seguramente o maior desafio, o da construção do Estado em sociedade pós guerra. Mas, parece-me que os conflitos não são uma causa, mas sim o resultado da fragilidade política e institucional do Estado, um Estado que não é capaz de articular e integrar os interesses do povo e de respeitar os valores da democracia.

É necessário endireitar e consolidar a nossa democracia. O governo não pode pensar que ao distribuir dinheiro à população é a forma mais acertada para construir um país, bem pelo contrário, será muito dificil o governo promover o consenso sobre as grandes questões nacionais como por exemplo colocar o país em desenvolvimeto. É dificil pôr o país em desenvolvimento se o próprio governo não tem capacidade para o fazer, limitar-se apenas de promover promessas incertas que se tornam cada vez mais uma realidade em Timor-leste.

Os recursos naturais do país não parecem ser do Estado. Não estão a ser utilizados ao serviço do bem-estar do povo e às necessidades da população. Há uma confusão total na estrutura política deste governo. A conquista do poder pereceu ser muito facil, porém, continuo a dizer que não concordo com a forma como o governo de Xanana Gusmão chegou ao poder. Em consequência disso, assiste-se a um governo que continua a não saber por onde deve começar e para onde quer chegar.

Ser um ministro ou um secretário de estado em Timor-leste não é uma profissão política mas sim um emprego, quando é assim, o país dificilmente se libertará de corrupção e nepotismo. Estamos perante a um autêntico governo de reality show, um governo com personalidade autocrática. Apostando no apoio social continua ser a prioridade deste governo. Reparem bem, até ao momento o governo parece ter mais medo de perder o poder do que cumprir o seu dever político. Com isto quero realçar aqui de que o princípio de boa governação está longe de ser implementada em Timor-leste.

Quando se tem apenas 11 jogadores titulares na equipa será muito dificil fazer um bom jogo e também dificilmente ganhará todos os jogos. Hoje a equipa pode ganhar porque o jogo foi beneficiado pelo árbito. Porém sabendo que a vitória foi muito contestada pelos adeptos, mas uma coisa é certa, os jogadores dessa equipa estão todos lesionados, mas parece que o treinador da equipa não quer lá saber, e continua a colocá-los em campo. A minha questão é esta:

· Substituir os jogadores lesionados é um problema para o treinador?
· Quem tem medo de perder o jogo, jogadores ou treinador?
· O treinador tem mais medo de perder o jogo ou o lugar?

Bom, são questões que nos obrigam a pensar. Tenho afirmado que um país como Timor-leste, a boa governação constitui um recurso estratégico e digo com toda a sincieridade que a política adoptada por este governo é uma estratégica errada. Não contribui em nada para o desenvolvimento do país.

Penso que já é tempo de o povo quebrar o seu silêncio e decidir quem deve governar o país. Queremos ser um país de diálogo e entendimento, um país amante e promotor da paz. Para isso, o país exige uma outra postura de liderança timorense, e com isso estou a referir-me àquilo que parece dever ser o compromisso fundamental dessa liderança: a construção do bem-estar do povo e mostrando o caminho de desenvolvimento para Timor-leste.

quarta-feira, 3 de junho de 2009

Reunião do FAFC

Dia 30 de Maio de 2009,

Realizou-se, no 4º piso do Centro Comercial Avenida de Coimbra, uma das habituais reuniões do FAFC. Estavam em discussão dois assuntos principais:
  • Expulsão do militante José Luis Guterres e seus seguidores
  • Definição das actividades que melhor fazem participar todos os membros do FAFC

Em relação ao primeiro assunto, a expulsão do militante José Luis Guterres (e seus colegas) da Fretilin, os membros do FAFC limitaram-se a expressar as suas modestas opiniões e comentários, de uma forma bastante académica, confrontando os comportamentos dos referidos militantes com o estatuto e regulamento interno da Fretilin, durante o periódo pós-independência. Feito isto, o FAFC chegou a um senso comum de que a decisão da Comissão Nacional de Justiça, apoiada posteriormente pelo Comité Central da Fretilin (CCF), foi bem justificada.

É necessário conscientizar todos que num estado democrático tudo é regido por leis. Ninguém pode colocar-se acima da lei. Só assim é possível servir o bem comum. Os partidos políticos também se organizam da mesma forma. Há estatuto e regulamento interno que governam a sua existência e os comportamentos dos seus militantes, pelo que todos os actos que violam conscientemente os valores, os princípios e as linhas políticas desses mesmos partidos merecem a chamada de atenção.

O FAFC admira a capacidade intelectual e a qualidade profissional do Sr José Luis Guterres, não se furtando a reconhecer que também foi importante em várias linhas da luta da Fretilin durante o colonialismo indonésio. Revelou-se após a independência de Timor um homem dotado de espírito de mudança e foi este espírito que ele queria injectar no partido da Fretilin.

Mudar é necessário. É fundamental saber o porque tem de mudar, se realmente quiser mudar deve haver mais vontade política, mais dedicação e mais trabalhos. Os militantes e a juventude do partido esperavam mais do Senhor José Luís Guterres.

No entanto, é de lamentar que o seu desempenho para atingir os seus objectivos de mudança ficou muito aquem das expectativas. Se realmente ele teve as boas intenções para a Fretilin, nunca deveria abdicar-se do partido e dos seus deveres.

Deveria permanecer de corpo e alma na Fretilin, trabalhar com os outros militantes em prol dos objectivos do partido e só assim poder realizar as suas boas intenções. Infelizmente ele mudou o seu rumo político e juntou-se aos adversários políticos da Fretilin, tomando o cargo de vice primeiro ministro, para contrariar os príncipios e linhas políticas da Fretilin. Esta faceta do Sr José Guterres é indigna para Fretilin e é considerada ìmpar à sua capacidade intelectual. Ele pôs em causa os valores do partido da Fretilin, pelo que a sua expulsão é justíssima.

Em relação ao segundo assunto da reunião, os membros do FAFC estiveram de acordo com a realização de oratórias que visam abordar temas diversos conexos com evolução da jovem nação Timorense. Estas oratórias serão dirigidas tanto pelos membros do FAFC como pelas pessoas não membros, convidadas pelo FAFC. Tudo será feito conforme a disponibilidade dos oradores e a especificidade dos temas a escolher. Isto é um dos melhores mecanismos que o FAFC quer pôr em funcionamento, visando nutrir a capacidade dos seus membros de dominar a arte de discursar em público, enriquecer os conhecimentos académicos dos mesmos através da partilha mútua de ideias e estimular a sua capacidade de resposta face aos problemas emergentes.

terça-feira, 2 de junho de 2009

Deklarasaun Politika Bancada FRETILIN


Dili 2 Junho 2009

Senhor Presidente Parlamento Nacional,
Senhores Deputados,
Povo Maubere tomak,

Bancada FRETILIN horseik halo deklarasaun politika ida ne’ebe ami konsidera importante teb-tebes atu repreentante iha uma fukun ida ne’e hola asaun ruma hafoin ami haklaken ami nia deklarasaun politika. Tuir lolos, Parlamentares hotu hare no estuda ona relatoriu ezekusaun neebe governu de facto haruka mai iha 1 Abril 2009, infelismente ita hare katak deputadus barak bancada governu de facto nian sedauk hare. Barak hatan fali dehan lalika mai halo deklarasaun deit maibe lori deit ba tribunal. Bancada FRETILIN hakarak ema hotu hatene katak ami foti kestaun nee iha uma fukun tanba ida ne’e mak ita hotu nia servisu nudar orgaun fiskalizador. Tanba nee mak Povu barak mai iha nee bebeik ka haruka SMS ba deputadus bancada ida nee halo keixas kona ba buat barak neebe sira hare lao la diak liliu kona ba ezekusaun orsamentu estadu nian.

Amo Bispu Basílio no sira seluk hateten ona dehan, maske orsamentu bot teb-tebes, maske promesas barak, liliu iha tempo kampanha politika Sr. Xanana Gusmão nian, realidade mak nee: Povu la seidauk hetan benefisiu substantivu husi orsamentu bo’ot tebetebes hirak nee. Bainhira ita hare relatoriu hanesan ida neebe Gabinete Primeiru de facto apresenta mak ita bele hare katak realidade hanesan nee duni tanba gestaun finanseira la diak, arbiru deit, no tanba loke dalan ba KKN.

Ami preukupa teb-tebes ho osan lubun nebe Primeiro Ministro de Fakto fahe ba sociedade sivil, balun emprezarios nia familia rasik, ne’ebe la liu husi prosesu tender tuir regra aprovisionamento ka konkursu hanesan sasukat atu deklara iha uma fukun nee katak situasaun hanesan akontese dadauk iha ministerios hot-hotu AMP nian.

Povo maubere presija aprende husi ezemplo rai seluk kona ba hahalok koruptores sira nebe mak dalabarak halao sira prakticas uza forsa ameasa no la aplika regras nebe mak vigora iha rai ida hodi hametin sira nia ukun.

Hahalok hametin sira nia ukun hirak nee dalaruma ita bele identifika liu husi praktikas hanesan tuir mai;

  • Sira sosa povo nia fuan laos liu programa desenvolvimento ida sustenbel ke diak maibe fahe osan ituan hanesan 20 dolares hodi korompe povo nia mentalidade no hanorin povo eseita ka sai koruptu atu taka povo nian ibun,

  • Sira uza no fahe osan arbiru latuir regras ba organizasoens sociedade sivil liu-liu instituisoens relijiosas sira hodi hamenus kritikas no tau sira iha posisaun sente hanesan halo korupsaun hodi taka sira nian ibun.

  • Sira kria sitausaun hafuhu povo, ameasa, hodi hatauk povo labele kritikas sira

  • Sira fo osan makas ba familias rasik atu sai riku no atu iha poder ekonomia hodi apoio koruptor nee ukun nafatin e. Sira mos fahe osan liu husi kontratos publikas governo nian ba amigos rai laran no rai liur hodi kria kroni nebe kaer ekonomia nebe se organija mafia atu halo ameasas ba povo nebe mak kritikas sira hodi hametin sira nia ukun.

Ba Povo Maubere tomak liu husi deklarasaun politika Bankada FRETILIN nian, ami apela ba Povo Maubere tomak atu hases an no labele husik imi nia an monu ba lisaun ma-administrasaun, koluzaun, nepotismu no korupsaun nebe hanorin dadauk husi Primeiro Ministro de Faktu AMP nian. Pratika la diak neebe bancada FRETILIN hare mosu no foin dadaun tatoli iha leten, rekonesidu husi sosiedade sivil mos. Ita hare katak Dioseze Díli iha tinan kotuk la simu no entrega fali ba Governu osan neebe fo husi subvensaun publiku ida neebe kaer hela iha Primeiru Ministru. Bancada FRETILIN la hatene lolos tanba sa mak sira halo hanesan ne’e maibe agora mak ita hare situasaun arbiru deit sira halo los entrega osan.

Iha ONG nasional neebe tau matan ba hamenus KKN iha ita nia rain mos fo sai iha semana kotuk katak sira la simu osan tanba transparensia la iha liu.

Bancada FRETILIN hakarak hatete lolos ba povo maubere tomak, katak bancada haklaken nia posisaun iha uma fukun ne’e laos tanba se se deit mak simu osan husi Primeiro Ministro de Faktu, no deklarasaun horseik nebe temi duni naran ema balun no organizasaun balun, laos tanba sira se… maibe tanba lalaok no hahalok neebe la los no la usa Povu nia osan ho kuidadu no diak.

Bancada FRETILIN nia preokupasaun mak rua deit: Se prosesu aloka osan povo nian tuir duni lei ne’ebe iha vigor iha ita nia rain no tuir duni prosesu ne’be iha responsabilizaun finanseira, programa, evaluasaun diak ka lae husi instituisaun nebe mak mak aloka osan???. Buat rua nee mak importante no liliu ita hotu tenke refleta klean liu em vez de mai defende deit PM de facto. Nia mak responsável tanba osan verba sosieade sivil ne’e tama iha nia gabinete no fahe husi nia gabinete rasik.

Iha tinan kotuk ita hotu hare besik Natal PM de facto nee fahe osan iha nia gabinete, ne’ebe dehan husi nia fundasaun nian. Maibe ami seidauk hatene lolos se osan ne’ebe fahe husi neeba duni ka husi ne’ebe fontes orsamento povo nian??? Tanba agora dadaun mos ami rona dehan katak osan entre rihun sanulu dollar ($10,000) to’o rihun ruanulu dollar amerikanos ($20,000) lakon husi gaveta Gabinete Primeiro Ministro nian. Ida nee mos ita husu tanba sa mak iha osan bo’ot hanesan nee rai iha gaveta laran ka kofre, tanba iha membrus governu barak mak diskuidu liman namdoras ba osan nebe sira kaer, no ita rona mak osan lakon no lakon hela deit. Ne’e hatudu katak osan lakon tan falta responsabilidade ba osan povo nian mak ukun nain sira kaer..

Senhor Presidenti,

Maluk Senhores Deputados,

Povo Maubere…

Bainhira Parlamentu nasional ida nee aporva osan atu halau subvensoens publikus nee, Bancada FRETILIN la hare katak lei Orsamentu Jeral Estadu 2008 nian la halo alterasaun tomak ba lei ne’ebe vigora kona ba gestaun osan povo nian.

Liliu tuir linha 2, artigu 32, Regime Juridiku de Aprovisionamentu nian, neebe aplika ba projektus hot-hotu ne’ebe relasiona ho infrastrutura iha Kapital desenvolvimento inkuli iha orsamentu gabinete PM nian ka se se nian, hatetek katak projektus hirak ne’e labele fo projetu ba familia to’o segundo grau konsanguinidade hodi hadok an husi konflitu de interesses. Nee inklui sobrinhos sira.. Hodi nune’e mak ami kestiona.

Bancada FRETILIN kestiona mos ema individual neebe usa osan la tuir objetivu ne’ebe governu de faktu rasik fo osan ba nia atu halo, laos tanba nia padre, maibe tanba nia usa osan Povo nian la tuir akordo ne’ebe sira korkorda atu usa. Bancada FRETILIN kestiona mak lalaok no hahalok, Laos tanba se se deit. Ikus, bancada FRETILIN hakarak hatan ba deputadu balun neebe horseik hateten katak bancada FRETILIN nia intensaun diak maibe diak liu lori ba tribunal. Bancada FRETILIN haruka ona kazu balun ba Ministério Publiku, ba Tribunal no husu mos investigasaun husi Provedor Direitus Humanus no Justisa. Maibe kestaun mak ida nee, bainhira Provedor hakarak investiga kestaun fos neebe Primeiru Ministru de facto entrega deit ba nia kolega no belun partidu CNRT nian Sr. Germano, Provedor la konsegue hetan dokumentus neebe nia ezigi husi governu atu bele halao investigasaun. Iha ezemplu barak tan, ne’ebe Provedor enfrenta hanesan lolos Vise PM de guverno de faktu rasik, Mário Carrascalao dehan hasoru “resistensia passiva” husi membrus governu sira ne’ebe nia husu informasaun atu bele investiga keixas KKN.

Maibe ami hare situasaun nee hanesan, akontese dadauk iha uma fukun ida nee, deputadus barak mak halo fali “resistensia activa” atu taka KKN.

Tuir lolos, bainhira alegasaun ruma mosu Xefe Governu haruka Inspector Jeral no halo pedidu ba Provedor Direitos Humanos e Justisa nian halo investigasaun. To’o agora ami husu: kazu hirak mak Guvernu de Faktu husu no haruka ona ba orgauin sira ne’e atu halo investigasaun?

Tuir Sua Exselensia Sr Primeiru Ministru de facto nia lia fuan rasik hori uluk kedas hakilar katak nia se halo toleransia mínima ba KKN. Ida nia hateten duni. Bancada FRETILIN ohin loron hanoin katak nia karik arrepende halo promesas baratu, hodi hateten katak” se se deit mak naok lima cent dolares amerikano se s….a…….i!

Maibe realidade oin seluk. Parlamentu nee hetan obstakulu bo’ot hetan dokumentus neebe bancada husu kona ba buat oioin maibe la hetan husi governu. Commissaun C rasik mos ezigi atu ba Ministeriu Finansas atu fiskaliza kontratu óleo pezadu, kontratos ba assesores internasionais maibe la hetan despacho husi meza parlamentu rasik.

Nee mak Bancada FRETILIN konsidera hanesan resistensia activa duni.

Maibe ida nee koalia deit. Vontade politika la iha no brani atu enfrenta kazus hirak neebe mosu kona nia membru governu, seluk Bankada FRETILIN hare katak Deputados AMP nian, la foti asaun ruma, karik tauk se halo assaun bele harahun nia aliansa AMP.

Kazu neebe bancada FRETILIN foti dadaun kona ba osan neebe fahe ba sosiedade sivil nee seriu teb-tebes. Osan nee liu $5 millioens. Osan nee bele hodi halo buat barak atu desenvolve ita nia Povo nia moris, em vês de fo ba usa arbiru deit sem verifika lolos nia resultadu ba desenvolvimentu nee saída.

Bancada FRETILIN sei foti bebeik aban bainrua kazus hot-hotu ne’ebe ami sei hetan. No iha kazus barak ona neebe hein atu foti. Foti tanba ida nee mak ita nia knaar nudar fiskalizador ba governu no defensor Povo maubere nia interesse. Ami hein katak Povo mak sei halo julgamentu ba hahalok ne’ebe halimar ho sira nia osan no buka taka matan ba sira.

Obrigado wain,

Arsenio Bano, Deputado Bankada FRETILIN

(Telemovel: 741 9505)