Frente Revolucionária de Timor Leste Independente

DIRECÇÃO FAFC

Coordenador – Geral

Eng. Samuel Freitas

Vice CoordenadorGeral

Alexnadre Pinto

Contactos:

Samuel Freitas (00351-913892252)

e-mail : faf-coimbra@hotmail.com

Residência Universitária de Santiago, bl. 4, 3810-193, Aveiro, Portugal.


sexta-feira, 31 de julho de 2009

Os guineenses não querem mais violência


Guiné-Bissau
DN-GLOBO

O resultado das eleições presidenciais deste domingo na Guiné-Bissau, e a tranquilidade que caracterizou a campanha eleitoral e o escrutínio, demonstra que os guineenses não querem mais violência, disse hoje à Lusa o antigo primeiro-ministro timorense Mari Alkatiri.

O antigo primeiro-ministro timorense Mari Alkatiri, que esteve uma semana na Guiné-Bissau, em Abril último, como enviado especial do Presidente de Timor-Leste, José Ramos-Horta, acrescentou à Lusa que a vitória de Malam Bacai Sanhá na Guiné-Bissau constitui uma "oportunidade única para estabilizar o país".

"O resultado foi bom. O Presidente foi eleito por mais de 60 por cento e sendo uma pessoa do mesmo partido que governa, talvez seja oportunidade única para estabilizar o país. Tanto mais que o adversário político mais próximo reconheceu logo a derrota e felicitou o presidente eleito", disse Mari Alkatiri, contactado telefonicamente pela Lusa a partir de Lisboa.

Os resultados definitivos da segunda volta das presidenciais guineenses deverão ser divulgados ainda hoje.

Quarta-feira, a Comissão Nacional de Eleições anunciou os resultados provisórios, com a vitória de Malam Bacai Sanha, com 63,31 por cento dos votos, contra os 36,39 por cento obtidos por Kumba Ialá.

Mari Alkatiri considerou ainda que as eleições representam "uma lição para todos", nomeadamente o facto de terem decorrido com normalidade, "com a segurança garantida pelas forças de defesa e segurança da Guiné".

"Não precisaram de forças estrangeiras internacionais como muitos pretendiam fazer crer. Quero crer que há uma equação perfeita agora, quase perfeita, para se poder chegar a uma estabilidade duradoira", frisou.

Mari Alkatiri, secretário-geral da FRETILIN, partido actualmente na oposição embora tenha sido o mais votado nas legislativas timorenses de 2007, está optimista quanto ao futuro da Guiné-Bissau.

"Tudo indica, todo o cenário indica que os guineenses também estão cansados de violência. E que acham que o melhor instrumento para se fazer política é realmente o respeito pela ordem, pela lei e a ordem e pela constituição fundamentalmente", concluiu.

IGREJA EM TIMOR-LESTE PEDE JUSTIÇA


Rádio Vaticano

Díli, 30 jul (RV) - O Timor Leste iniciou na segunda-feira o julgamento de 28 pessoas, a maioria soldados rebeldes, acusadas de participação na tentativa de assassinato do presidente José Ramos-Horta no dia 11 de fevereiro de 2008.

Os acusados podem ser condenados a penas de até 20 anos de prisão por tentativa de assassinato ou cumplicidade. Entre os acusados, apenas um é civil, Angelita Pires, australiana, que era a companheira de Alfredo Reinado, um oficial rebelde que morreu durante a tentativa de assassinato.

Em 11 de fevereiro de 2008, em circunstâncias ainda pouco claras, os soldados depostos abriram fogo contra Ramos-Horta em sua residência, deixando o presidente gravemente ferido. O Prêmio Nobel da Paz de 1996 foi levado para a Austrália em estado de coma e retornou ao país dois meses depois. No mesmo dia, o primeiro-ministro Xanana Gusmão escapou de uma emboscada contra seu veículo.

Por sua vez, a Igreja pede que seja feita justiça. "Sem justiça, não há progresso nem desenvolvimento" – declarou o arcebispo de Díli, Dom Alberto Ricardo da Silva. (BF)

quarta-feira, 29 de julho de 2009

A GOVERNAÇÃO SEM GOVERNO

Por: António Guterres

O governo AMP, liderado pelo Senhor José Alexandre Gusmão, está sob crescente pressão. A crise que se iniciou em 2006 parece que veio para ficar. Todos os dias aumenta o número de escândalos na estrutura política deste governo. O governo perdeu o seu equilíbrio político fazendo uma política de espectáculo, em consequência disso, assiste-se a uma governação sem governo.

Os sinais de desequilíbrio são evidentes na estrutura política deste governo. O país está perante a uma crise permanente, uma crise política que gira em torno da sua liderança. Uma liderança que não consegue mostrar o caminho e não consegue inspirar uma visão conjunta.

Nos dias de hoje, um líder tem de conseguir promover o consenso entre os princípios e os ideais comuns. Os actos de um líder são muito mais importantes do que aquilo que diz. Um líder exemplar é o primeiro a cumprir. Infelizmente isto não se vê na actual liderança do país.

O governo continua ignorar a lei, quando é assim, seria muito mais difícil pôr a justiça a funcionar, o que é muito grave para um país como Timor-leste que continua a procura de consolidação da sua democracia.

Cumprir ou não cumprir a lei? Eis a questão que se coloca à sociedade timorense. As leis foram feitas para serem cumpridas quer satisfaçam uns ou outros, o que de facto importa é o motivo e a importância da lei para proteger direitos e assegurar defesa para aqueles que devem se valer desta para se sentir protegido pela sociedade.

A verdade está dita: o governo falhou, não conseguiu alcançar os principais objectivos que se tinha proposto. Enquanto os ministros falam uma coisa a realidade diz outra coisa. É uma verdadeira corrida contra o tempo, pois, o que está em jogo é salvar a pele e fugir das responsabilidades.

Há uma confusão total no sistema político deste governo. O país está diante de um governo que:
· Continua investir nas despesas e ignorar a produção das receitas
· Aposta na pobreza e desigualdades sociais
· Ignora a lei
· Não consegue executar e implementar os seus programas
· Não consegue atrair o investimento estrangeiro

Por tanto, estamos perante a uma governação sem governo. Um governo que não aplica, não aproveita mas desperdiça não é governo. Ao fim de quase três anos, chegou finalmente a hora da verdade: “a hora de o governo ser confrontado com as suas responsabilidades”.

Aproveitando o recurso proveniente do fundo petrolífero como uma oportunidade e fazer o país andar para trás. Precisamos de virar esta página e abrir o novo ciclo. Eu creio que a Fretilin está sujeita a voltar ao poder e pronta para assumir a liderança do país.

sexta-feira, 24 de julho de 2009

Conferencia Imprensa Kona ba Sentaris Oleo Foir


FRENTE REVOLUCIONARIA DE TIMOR-LESTE INDEPENDENTE
FRETILIN
BANCADA PARLAMENTAR

CONFERENCIA DE EMPRENSA
22Julhu 2009 iha Dili, RDTL.

"Construção Central Eléctrica ho consumo Óleo Pesado"

Maluk jornalistas sira mak ami respeita, uluk nanai ami hussi Bancada Fretilin dala ida tan halo declaração descorda (la concorda) ba decisão Governo de facto ida ne’e, nebe halo decisão hodi halo Construção Central eléctrica ho Consumo óleo pesado, hanesan mega projecto ida nebe governo ida ne’e hakarak halo.

Desde inicio bahinra Governo de facto ida ne’e kaer Poder Inconstitucional, iha 2007 aloka osan $ 5 e tal milhões sosa Geradores segunda mão/usado ho razão atu asegura Electricidade bele lakan 24 horas. Maibe, lao tiha ona ba tinan rua to’o oin loron Electricidade seidauk bele lakan 24 horas, triste liu electricidade nebe Povo hussi Liquica e Hera Metinaro mos consume agora ne’e dadauk mos kalan kalan tenke hamate tamba dehan Geradores iha Estacão EDTL mak sobre carregado. Tamba saída mak la halo plano antes halo decisão hodi aloka osan hirak ne’e. Geradores hirak nebe sosa ho orçamento transitório 2007 nia, agora dadauk ne’e balu avaria tiha ona, ventuinhas geradores nia tohar hotu tiha ona tamba Geradores hirak ne’e usado.

Maluk Journalistas, iha orçamento rectificativo tinan fiscal 2008 nia Governo ida ne’e mai aloka tan osan $ 10 000 000, atu hakarak hahu halo construção Central Eléctrica ho consumo óleo pesado sem Plano (plano la iha).. Iha duni momento neba iha discussão Orçamento Rectifikativo 2008 nia Proposta ne’e la passa tamba Deputados barak mak conciente la concorda ho construção ne’e, tamba razoes Científicos kona ba Geradores nebe usa Óleo Pesado nebe bancada Fretilin apresenta e esplica liu hussi Proposta de Eliminação. Maibe tamba Asal Babak Senang (ABS) proposta hussi Governo ba Construção central eléctrica ne’e continua mantein to’o oin loro. Piur liu durante fulan nen (6) nia laran osan hirak nebe aloka ne’e, la executa. E la halo explicação mai iha PN.

Iha Orçamento Geral do Estado 2009 nia Governo ida ne’e aloka $ 87 milhões atu obriga halo Central Eléctrica ne’e. Alocação orçamento ba mega projecto ne’e mos to’o oin loron seidauk apresenta Plano ida. Sira mai koalia deit hanesan comadres sira dadalia ka conta historia. Ami hussu documentos hirak ne’e hahu hussi discussão iha Comissão G to’o oin loron, cartas de requrimento/pedido mos ami hatama ona dala barak, maibe to’o oin loron laiha resposta ida mai iha PN. Ami rona deit Governo ida ne’e halo declaração iha media no Televisão hatete katak construção ne’e tenke lao nafatin ba oin. E sira dehan, sei garante atu iha 2010 electricidade sei lakan 24 horas.

Maluk Jornalistas sira, ami hanoin diak liu tetu didiak construção central eléctrica ne’e. Tamba razoes Científicos barak nebe ami hato’o tiha ona.

1. Geradores ho consumo óleo pesado ne’e tama kategoria Technologia tuan. Tuir historia matenek nain sira hakarek, uluk ema usa iha princípios século 20 e horas ne’e nações barak mak hussik ona residul feul oil ne’e e hahu usa energias alternativas renovaveis.

2. Geradores hirak nebe sira hakarak atu usa, reconhece katak Geradores hirak ne’e usado (hussi Nação China). Tamba saída mak Timor Leste tenke usa fali maquinas nebe usado? Será que laiha ona Geradores alternativas seluk?

3. Geradores nebe consumo óleo pesado produz Emissão Nitrogen Dioksida (NOx).

Cientistas hakerek katak Emissão ne’e mak estraga “Ozon”(03) tamba ne’e provoka; Udan sin, loron manas halo rai manas, estraga klima hodi acontece dezastres naturais. Tamba ne’e fo impacto negativo ba Ambiente no saúde Humano. Udan boot nebe acontece iha loron hirak liu ba, ema balu hatete katak tamba atu halo Construção Central Eléctrica Óleo pesado ne’e mak dehan udan sin e koko tan. Ami hanoin ita lalika halo declarações nebe hanesan bosok malu deit. Emissão Sulphur Dioksida (SO2) no Neoterogen Oksida (NOx) provoka duni Udan sin, impacto negativo ba Meio Ambiente no Saúde Humano. Diak liu ita tetu didiak halo uluk lai estudos de viabilidade hafoin halo decisão. Tamba razoes hirak ne’e ita bele le iha artikel barak kona ba Emissão iha website.

Zat Zat Kimia nebe estraga Meio Ambiente, Saúde Humano, provoka udan sin no seluk seluk tan mak hanesan tuir mai:

a. Emissão Carbon Monoksida (CO)
b. Emissão Nitrogen Oksida (NOx)
c. Emissao Hidrokarbon (HC)
d. Emissão Sulphur Oksida (SOx)
e. Partikulat Matter (PM)

Maluk Journalistas sira, los duni uluk iha inicio século 20 Nações barak mak usa duni Geradores hirak ne’e, maibe oin loron sira hussik ona e começa usa fali Energias alternativas seluk hanesan, geradores nebe usa Gás, Be, Diesel, Carvão Mineral no energias renováveis hanesan Bio gás, Anin, Painéis Solares. Nações hotu horas ne’e tenke hakruk ba Protokolo Kioto no Convenção seluk e hussu ba hotu hotu atu bele halo esforço conserva Meio Ambiente. Tamba Mudança klimatika horas ne’e dadauk sai hanesan ameaça boot ba Mundo.

Ba Nações nebe sei usa geradores ho emissão boot iha obrigatório usa aparelho catalisador, atu bele minimisa Emissão, e iha facilidades halo Desulphurizacao. Maluk sira tuir mai hau hakarak esplica oitoan kona ba Destilação Heavy Feul Oil/Óleo Pesado. Heavy feul oil mai hussi destilação petróleo.

Hussi Destilação ne’e mak ema matenek nain sira halo:
1. Avthur ho ninia processo rasik tuir nia uso.
2. Gasoline idem
3. Minarai idem
4. Gasóleo idem
5. IFO, MFO e HFO idem
6. Asphalt idem

Maluk sira, ukun nain balu koalia lia bosok hatete dehan, Óleo pesado ne’e laos oleo foer. Ami hakarak hatete lolos katak Oleo foer hirak ne’e bele destila fali tuir nia uso. Se karik Óleo foer hirak ne’e Governo ida ne’e hakarak aproveita atu usa fali ba geradores ne’e mos bele. Tamba bele destila e halo fali sai hanesan Heavy Feul Oil. Tamba ne’e diak liu koalia lia los deit.

Maluk sira, ami hare no rona construção central Eléctrica ho consumo óleo pesado ne’e hanesan laiha plano no la preparado, maibe obriga an hakarak hahu halo construção. Ami hodi bi’it kasu lia hirak ne’e tamba, uluk mai esplica dehan, Central eléctrica ne’e sei hari’i ida iha Manatuto e ida iha Same. Maibe derrepente deit mai hari’i tan ida iha Hera.

Hanesan mos Sr. Januário nia carta ida hatete katak precisa hari’i tan Porto temporário tolu atu bele hatun Geradores hirak ne’e tamba nia todan iha 150 toneladas nebe labele hatun iha Porto nebe existe. E loron hirak liu ba hatete tan iha Jornal dehan central Eléctrica nebe atu hari’i iha Same ne’e cansela fali e hakarak atu halo fali iha Viqueque. Piur liu, orçamento Plurianual nebe mai apresenta iha Parlamento ba tinan tolu hamutuk $ 365 milhões, maibe derrepente deit hakarak aloka tan $ 300 milhoes iha ano fiscal 2010.

Ami hanoin atu koalia lolos katak Governo ida ne’e laiha duni capacidade halo plano estratégico ida ba Electrificação.

Ami hussu ba Governo de facto ida ne’e, atu lalika obriga an deit, tamba precisa prepara plano electrificação didiak.
1. Halo estudos de viabilidade profundo ba impacto Ambiental e sócio economico ba mega projecto ne’e.
2. Halo estudos técnicos completo ba Projecto ne’e.
Ami mos hussu tenke resolve problema falsificação documento “Advance Payment Garantee”. Para hatene lolos individuo ida nebe mak halo no conciente documento falsu ne’e tama iha Nação Soberano hanesan Estado nia liman.

Tuir mai ami fo hatene ba Companhia CNI 22 atu tetu didiak antes hahu construção projecto ne’e.

Ikus liu ami hakarak hatete, katak Timor oan tomak tenke conhece malu duni, e horas ne’e hotu hotu tenke hanoin halo nusa mak bele servisu ba desenvolvimento, karik uluk hanesan activista mos liu tiha ona, importante liu mak tenke hanoin, halo plano ida nebe diak atu labele husik hela “Tusan no Veneno” ba ita nia Geração no futuro Nação Timor Leste.

Hanesan recomendação ami hussu atu lalika obriga sosa uluk Geradores tuan hirak ne’e, maibe diak liu concentra halo uluk construção Linhas de Transmissão ho Sub Estacões hirak ne’e, bahinra hotu ona mak halo decisão geradores tipo oin sa mak Timor Leste precisa usa.

Ba ita boot sira nia atencao ami hato’o obrigado barak.
Ba informasaun tan concta deputadu Inacio Moreira 723 7124

segunda-feira, 6 de julho de 2009

Deklarasaun Politika Bancada FRETILIN

REPUBLICA DEMOCRATICA DE TIMOR LESTE
PARLAMENTO NACIONAL
BANCADA PARLAMENTAR FRETILIN


Dili, 6 Julho de 2009
Deklarasaun Politika

"PRIMEIRU MINISTRU DE FACTO XANANA GUSMAO TENKE RESIGNA A'AN"

Sr. Presidente

Tuir Lei Inan RDTL nian, Governu tenki responsabiliza ba Parlamentu Nasional no ba Presidente Republika, kona ba ezekusaun nia knar politika domestika no politika eksterna tuir konstituisaun no lei.

Parlamentu Nasional maka aprova OJE no Parlamentu Nasional maka fiskaliza ezekusaun orsamentu. Parlamentu Nasional mos maka fiskaliza politika governu nian no administrasaun publika nia hahalok.

Ne’e signifika katak Parlamentu Nasional iha kbiit tuir konstituisaun atu hetan asesu ba dokumentus nebe parlamentu presiza atu bele halo fiskalizasaun ida nebe efektivu ba Governu.

Maibe governu de facto, liu-liu Xefe Governu Sua Exselensia Sr Xanana Gusmao, hatudu ona desde Agosto 2007 bainhira hahu halao knar ukun, la respeita prinsipius no responsabilidade hirak ne’e. No halao buat hotu-hotu la iha transparensia no la halao boa governasaun.

Sr. Presidente

Ohin Bankada Parlamentar FRETILIN mai foti dala ida tan iha Uma Fukun Povo Maubere nian, kestaun importante kona ba milloes dolares nebe Governu de facto ida ne’e aloka ba sosa fo’os liu hosi Fundu Estabilizasaun Ekonomika.

Politika sosa fo’os hosi Governu AMP, hodi harii Fundu Estabilizasaun Ekonomika ho razaun atu ajuda povo kiik no kiak hasoru hamlaha no hasoru krize alimentar. Maibe tuir mai, realidade hatudu oin seluk,politika ida ne’e mai fo’o deit ajuda ba familia no amigos sira hodi harii kroni-kroni oioin no haburas korupsaun. Karik ida ne’e makahanaran REFORMA?

Iha loron 11 Novembru 2008 Bankada Parlamentar FRETILIN liu hosi Plenaria ida ne’e kestiona kona ba politika Governu AMP harii FEE nebe mai habokur deit amigus emprezarius balu, duke ajuda povo kiik no kiak nebe la iha kbiit sosa fo’os ho folin a’as tebes.

No mos iha tempu neba Bankada FRETILIN hatoo ba meja, husu interpelasaun ba Governu, bazeia ba Konstituisaun no Regimentu Internu Parlamentu nian, kona ba Fundu Seguransa Alimentar no Fundu Estabilizasaun Ekonomika, maibe to’o ohin loron ami sei dauk simu resposta ida.

Tamba gestaun ida nebe a’at tebes hosi Governu ida ne’e, fo’os barak estraga iha roh laran, iha armagem no barak mos lakon, tamba ne’e problema fo’os hetan mos preokupasaun hosi Presidente Republika nebe haruka surat ba Provedor Direitus Humanus no Justisa atu halao investigasaun ba Ministru de facto Turismu, Komersiu no Industria Gil Alves.

Parlamentu ne’e rasik, liu hosi deputadus sira no hosi Komisaun kompetentes kestiona dala barak tebes kona ba problema fo’os ida ne’e,no husu ministeriu tutela atu mai esplika iha Parlamentu, maibe ida ne’e la halao. Tamba sa?

Sr. Presidente

Megaprojektu sosa fo’os toneladas rihun ba rihun ho osan milloes dolares husi Fundu Estabelizasaun Ekonomika, Fundu Seguransa Alimentar no Fundo Rezerva Kontingensia hamutuk total US$. 92.316.599.00 lori mos preokupasaun bo’ot ba povo tomak, sosiedade sivil, Igreja nomedia nasional.

Hanesan mos media internasional, Radio Australia no Radio no Televisaun ABC fo sai rezultadu sira nia investigasaun kona ba kontratu sosa fo’os milloes dolares, nebe Primeiro Ministru de facto Timor Leste nian, fo ba kompania nia oan feto nian, nia feto foun nian no Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu de facto, Sr. Joao Goncalves nia kaben, Sra. Kathleen Goncalves nian no ministra solidariadade nia oan, nebe kaben ho Primeiru Ministru nia Subrinho nian.

Tuir reportagem media internasional ne’e iha sesta-feira loron 26 Junho 2009 ho titulu “GUSMAO HASORU ALEGASAUN KORUPSAUN’ hateten :“eskandalu korupsaun foun, agora daudaun kona hela Xanana Gusmao, ema ida nebe hanesan aman Timor Leste ba ukun rasik a’an”.

Primeiru Minstru autoriza kontratu ida ho montante milloes dolares, nebe Governu fo ba kompania ida nebe pertense ba nia oan feto, sosio ho ema seluk. ABC Radio Australia nia investigasaun hetan katak iha tinan kotuk Prima Food manan kontratu ida husi governu atu sosa fo’os ho valor osan US$ 3.5 milloes.

Zenilda Gusmao, Primeiru Ministru nia oan feto, tama iha kompania Prima Food hanesan aksionista ho 11,10 %, tuir lista Registus Negosius Timor Leste nian iha tinan 2008.

Televizaun ABC hateten kompania Olifante nebe hetan mos kontratu fo’os hosi governu milloes dolares, alega katak kompanhia nee nia nain maka Sra ida nebe Primeiru Ministru de facto nia feto foun.

Iha entrevista ho membrus governu, sira mos la nega ka desmente factu sida ne’e maibe sira buka justifika deit PM de facto no Ministra Finansas nia hahalok. Sira taka envolvimentu Ministru Goncalves niakaben nia envolvimentu.

Ami afirma iha Uma Fukun Povo nian ida ne’e katak Primeiru Ministru de facto viola duni Lei Aprovisionamnetu no 10/2005 artigu 32 kona ba konflitu de interese, nebe familias ukun nain sira 2º grau konsanguine labele partisipa iha prosesu tender. No ami mos kestiona tamba sa maka Ministru Goncalves nia kaben hetan kedas kontratu tolu ba sosa fo’os, ho montante dolares milloes ba milloes. No Ministru hirak tan nia kaben ka lain no oan, mos hetan kontratu fo’os ka kontratu seluk.

Ami mos kestiona tamba sa maka iha kompanhia ida Sra Kathleen Goncalves nian, mosu maibe ho naran Fon Ha Tchong. Ema barak konese semaka Kathleen Goncalves, maibe ema barak liu maka la hatene se maka Fon Ha Tchong.

Bankada FRETILIN kestiona liu, no tanba Governu mos rekonese ona katak kontratu fo’os hirak ne’e entrega deit. La liu hosi tender. La iha konkursu. Kontratu mosu deit hosi rekomendasaun Ministru no Primeiru Ministru nian. Ida ne’e mos Governu fo sai ona rekonese katak sira hili malu no fo deit. Klaru katak prosedimentu tender nebe lolos assegura transparensia no responsabilidade ba osan povo nian nebe bo’ot tebes. Maibe Governu ida ne’e la aplika no la respeita.

Sr. Presidente,

Transparensia no boa governasaun la bele sai deit nudar diskursu politiku nebe midar no furak.Tanba Timor Leste hanesan Estadu Direitu Demokratiku ne’e rasik nia ejizensia dinamika ba patrimoniu prinsipius no regras, maka impoen katak governasaun demokratiku ne’e tenki sai duni boa governasaun iha ita nia rain.

Porta voz Governu AMP nian ida naran Melissa Stephens, nebe dala ruma uza mos naran Missy Stephens, deklara ba ABC katak : Governu sempre transparente kona ba kontratu hirak ne’e, no halo esforsu bo’ot tebtebes atu harii ambienti ida justu no hanesan ba emprezarius hotu-hotu.

Ami la fiar no ami la simu deklarasaun ida ne’e, no emprezarius barak mos la simu ida ne’e. A’at liu tan, iha loron 27 Junhu, Sr Agio Pereira nudar porta voz Governu de facto nian dehan katak Lei Aprovisionamentu, liu-liu Artigu 32 nebe bandu membru governu no funsionariu publiku atu labele fo kontratu ba sira nia maluk, la aplika ba Primeiru Ministru, tamba nia titular orgaun soberania, tuir lei titulares orgaun soberania nian.

Ne’e la los. Lei Titulares Orgaun Soberania laos atu fo benefisiu ba titular sira atu buka se’es a’an hosi lei. Lei hotu-hotu iha ita hotu nia leten. Labele uza fali lei, atu buka taka deit hahalok nebe’e sira rasik mos hatene ona, sala bo’ot no illegal. Sua Exselensia Sr Xanana Gusmao viola ona Lei Aprovisionamentu, no dala barak liu kona ba kontratu sosa fo’os. Ministra Finansas rasik mos halo tuir. Sira taka malu no buka soe rai rahun. Sira nunka hakarak hata’an ba ejizensias hosi deputadus sira ba kontratu sosa fo’os.

Ne’e hatudu Governu de facto ida ne’e la respeita Parlamentu Nasional- Uma Fukun Povo nian. Ami hanoin katak, prinsipiu lulik ida demokrasia nian, maka tenki iha respeitu malu entre instituisoens estadu nian.

Sr. Presidente,
Colegas Deputadus no Povo Maubere .

Ikus liu, Bankada Parlamentar FRETILIN deklara iha Uma Fukun ida nee katak, se Primeiru Ministru de facto iha duni konsiensia responsabilidade moral no honestidade politika, hanesan bainhira Primeiru Ministru fo suspensaun ba Direktores sira tanba deit alegasaun KKN, ami hanoin Primeiru Ministru tenki sai konsekwente honia prinsipiu hodi rezigna a’an, enkuantu investigasaun halao ba kazu ida ne’e. Hodi nune’e bele salvaguarda figura ida resistensia nasional nian ho naran – Kay Rala Xanana Gusmao.

BA INFORMASAUN TAN DERE BA ABRAO TILMAN IHA 734 7195

sexta-feira, 3 de julho de 2009

XANANA KONTINUA SOE RAI HENEK BA POVU NIA MATAN


FRENTE REVOLUCIONÁRIA DO TIMOR-LESTE INDEPENDENTE
FRETILIN
Gabinete do Secretário Geral
Rua dos Mártires da Pátria, Comoro, Dili, Timor-Leste


Komunikadu ba Media:

Dili, 2 de Julho de 2009

Sekretario Jeral FRETILIN Dr. Mari Alkatiri hatete katak “Xanana kontinua atu subar nia fallansu no nia Governu tomak nia inkapasidade no korrupsaun halo akuzasaun falsu ba Governu FRETILIN”.

Xanana dehan iha Oe-Cusse katak nia seidauk iha tempu atu hala’o dezenvolvimetu tanba okupadu los atu “selu tusan” governu uluk husik hela ba sira no atu “hala’o reforma atu kaer didiak osan Estado nian”.

Ba deklarasaun Xanana nian Dr. Mari Alkatiri responde ho kalma dehan: “ Hau labele hatete katak Xanana koalia hanesa labarik. Labarik sira bele lahatene buat barak maibe’e iha onestidade. Xanana mukit ona ho onestidade. Xanana la hatete tusan sa’ida mak Governu uluk husik hela ba nia!? Ema hotu hatene katak Governu anterior husik osan barak, besik ona bilhaun lima iha Fundo Mina Rai ba Xanana atu gasta nar-naran loke dalan ba korrupsaun ida ke buras ba bei-beik iha nia Governu nia let”.

Mari hatutan tan: “koalia ba reforma hau hakarak hatete deit katak Xanana ho nia bangga ne’e nia hatudu momos katak nia la hetan informasaun ida ke diak, lolos mai husi nia kolaboradores sira. Tanba reforma la akontese. Sa’ida maka akontese agora dadauk maka sobu rahun tiha administrasaun publika, loke dalan ba KKN. Karik Xanana la iha konsiensia ba buat sira ne’e hotu. Se’e lae nia sei la bangga maibe’e nia sei moe. Lalika soe nafatin rai henek ba povu nia matan”.


BA INFORMASAUN TAN DERE BA FILOMENO ALEIXO IHA +670 734 0383

segunda-feira, 29 de junho de 2009

BANCADA PARLAMENTAR DA FRETILIN


Declarasaun Politica
Dili, 29 de Junho de 2009
Husi: Deputado Fretilin, Inacio Freitas Moreira

Nai Presidente Parlamento Nacional.
Ex.Cias

Deputado sira hanesan representante Povo nia, iha dever hodi haburas, no hamentin uma fukun ne’e nia knaar, hodi tatoli Povu nia preocupação ba Governo, no sai Povu nia lian, nia isin, no materializa povo nia mehi hodi hametin ita nia independência. Hau nudar Deputado hussi bancada FRETILIN iha knaar no iha competência tomak atu tatoli Povu nia lian no hussu ba Governo, tuir art. 9°, alinea h, no artigos 137° e 138° Rejimento uma fukun nia rasik.

Hau halo requerimento ida ne’e hau hakarak hussu ba Governo atu bele hatan resposta ho escrito tuir Konstituição da República artigo 101°no. 2 e artigo 107°. Atu nune’e ita hotu bele hakruk ka halo tuir lei nebe iha.

Declaração Politica.

►Ohin ami hakarak koalia kona ba Politica Governo ida ne’e nia nebe hatete katak tinan ida ne’e “Tinan de Infrastrutura maibe realidadela hatudo buat ida. Koalia kona ba infrastruturas, los duni laos koalia deit ba Estradas, edificações, pontes, maibe bele mos refere ba iha áreas seluk. Hanesan ita hotu rona Shr. Domingos Cairo koalia iha TVTL hatete katak tinan 2009 sira aloka 11 milhões ba hadiah estradas. Maibe osan nebe aloka hodi sosa kareta foun barak liu. Decisão Politica hanesan ne’e mak salah. Lolos hadiah uluk lai estradas mak halo plano sosa kareta. Tamba estradas bahinra condição la diak, kareta sira foun mos bele at lalais deit. Piur liu kareta mak sosa barak liu iha tinan rua nia laran ne’e.

Tamba ne’e ami hakarak hatete katak Governo de Facto ida ne’e:
1.La iha Plano Estratégico nebe diak.
2.Osan bara barak mak gasta, la tuir procedimentos legais.

Nai Presidente no maluk deputados sira hotu.

Declaração ohin nia hau hakarak concentra ba iha projectos Físicos hanesan Edificações, no Pontes.

Hanesan bancada Fretilin hakilar be bei beik e sei hakilar nafatin kona ba projectos hirak ne’e, nebe halo plano la diak, implementação mos latuir plano nebe iha, piur liu Projectos de Edificações barak liu mak halo la hotu, e projecto balu foin halo hussi 25% - 40% maibe Ukun Nain sira decide halo pagamento 100%. Companhia nebe halo projectos hirak ne’e, halo hela deit “Garantia Banco” ba Ministério nebe responsabiliza.

Edificação posto UPF ida iha Oecussi halo fali iha área nebe dehan Indonésia nia. Ikus mai obriga tenke hapara construção ne’e.Tamba saída mak la buka informação ruma antes atu hahu Edificação ne,e?

Orçamento hira mak aloka ba Construção ne’e? Osan hira mak gasta ba Projecto ne’e? Ami hanoin decisão kona ba projecto ne’e tenke halo investigação, tamba hahalok hanesan ne’e iha intenção corrupção.

Nai Presidente no maluk deputados sira.

Intenção Governo ida ne’e nia lakohi iha “Care Over”.

Ami hanoin, Care Over sira ne’e mos diak tamba, realidade hatudo katak Governo Fretilin hussik hela Care Over balu nebe Governo de facto ida ne’e halo Cerimonias kua fita to’o oin loron.

Oin sa los se karik projecto ruma seidauk hotu bain hira ano fiscal remata?

Tuir explicações nebe Governo de Facto ida ne’e halo, dehan orçamento hirak ne’e realoca fila fali ba ano fiscal nebe tuir, so para hatete deit katak osan nebe planea ba tinan fiscal ida bele gasta 100% e lakohi iha care over.

Ba ami, decisão hanesan ne’e salah, iha intenção nebe la diak, tamba ita sei la hatene lolos projecto físico ruma nebe halo hela, percentagem hira mak hotu ona.

Ita haluha tiha katak tecnicamente calculo nebe halo atu halo projecto físico ruma tenke atinge 100% tuir orçamento nebe aloka tiha ona. Piur liu iha informação katak projecto balu nebe foin to’o deit 25 –40% haruka selu tiha 100%. Hahalok hanesan ne’e mak grave, ida ne’e mak dehan corrupção, colusão no nepotismo.

Hanesan realidade hatudo momos katak, Construção Hopistal Referral Baucau desde hahu construção iha 2007 to’o oin loron seidauk hatudo sinal ruma nebe diak ba projecto nebe refere. Lolos Hospital ne’e horas ne’e povo Baucau bele usa ona hodi halo tratamento ba moras.

Ami hanoin Problema nebe acontece kona ba Projecto Construção ne’e Nain Ulun sira hotu hatene, distintos Deputados balu mos hatene tamba liu tiha ona tinan ida resin maka halo fiscalização maibe resultado la hatudo progresso diak ruma to’o oin loron.

Maluk sira, tuir ami nia hanoin, Projecto ne’e la lao ba oin tamba iha interesse ruma iha laran. Hanesan ita nia Jornal Nacional balu fo sai katak iha ema balu nebe halo pressão ba Companhia, hodi hussu buat oinoin, tamba ne’e mak projecto ne’e la lao ba oin.

Cómico liu ministérios sira ne’e dun malu fali. A’at liu tan hapara fali Companhia nebe halo hela projecto ne’e atu retender fali tan, Projecto ne’e, tamba deit dehan laiha capacidade financial.

Iha provas katak Companhia ne’e hakerek tiha ona carta ida ba Sua Ex.Cia Sr Kai rala Xanana Gusmão iha dia 14 de Abril de 2009 atu halo Amandemen ba Contrato ne’e, maibe nem ema ida toma responsabilidade ela halo caso ruma ba projecto ne’e.

Iha dia 3 de Junho de 2009 Companhia ne’e haruka tan carta de testemunho ba processo tomak construção nia, ba Sr Eng. Mário Carascalao, maibe to’o oin loron ema ida seidauk hare problema ne’e.

Atu informa ba ita hotu katak tuir lolos Companhia Morgin Construction Ltd. halo nia relatório nebe completo, atu hussu apoio ba Ministério competente atu bele organiza oin sa para projecto ne’e bele hotu lalais.

Maibe ami hare, buat hotu nebe relaciona ho Projecto ne’e labele lao ba oin tamba iha duni interesse iha laran.

Iha sábado dia 27 de Junho ami ba halo fiscalização iha terreno nebe ami recolha informações hatete katak iha individuo balu hussi ministério balu nebe hakarak halo intervenção nebe la diak, nakonu ho interesse atu Projecto ne’e labele lao.

Hanesan Oposição de Facto ami hakarak hussu:

Tamba saída mak Projecto ne’e atu lao ona ba tinan rua sempre iha deit problemas?

Ministério ida nebe los mak tenke responsabiliza?

Tamba saída mak Ministérios competentes dun malu fali tamba deit projecto ne’e?

Tamba saída mak Projecto ida ne’e hakarak retender fali?

Se karik hanesan ne’e duni, iha momento neba, tamba saída mak la halo processo aprovisionamento ho diak?

Maluk sira, perguntas hirak ne’e grave, afinal das contas buat ruma mak subar hela iha kotuk.. Se los duni, buat ruma mak subar duni iha kotuk, ami fiar katak Projecto ne’e sei la hotu.

Orçamento ba Construção Hospital Referral Baucau hamutuk: $ 4,886,734.90. Tamba ne’e Projecto Construção Hospital Referral Baucau tenke halo duni investigação tamba informações nebe iha kona ba assunto ne’e iha Indicação Corrupção, colusão e nepotismo.

Nai Presidente no maluk Deputados sira.

Tuir mai ami hakarak konvida ita hotu atu hare problema Ponte Mota Be Mos Camnasa Suai, e projecto reabilitação estrada urbana iha DistritoViqueque.

Problema hussi projecto boot rua ne’e ami hakarak hatete katak ne’e iha Corrupção, colusão e nepotismo. Ami la precisa tan esplica problemas nebe relaciona ho projectos ne’e tamba ita hotu hatene tiha ona.

Ami hakarak kestiona, tamba saída mak companhia ida bele hetan projecto boot rua iha Ano fiscal ida nia laran deit? Projecto Edificação, edifício Judiciário nia iha Caicoli mos companhia ne’e mak manan tender, maibe halo sub contrato ba companhia seluk. Problema nebe mosu hussi projecto tolu ne’e hanesan deit, katak la selu trabalhadores sira nia osan, laiha capacidade financial no mos capacidade recursos humanos.

Piur liu projecto mos la lao.Tamba saída mak bele acontece hanesan ne’e? Oin sa Governo de facto ida ne’e halo processo Aprovisionamento?

Ami hanoin iha buat ruma nebe lao la los, ne’e hatudo iha duni corrupção. Ne’e ami hakarak hatete incapacidade Governo ida ne’e nia, no la iha responsabilidade.Tamba ne’e ami hussi bancada Fretilin hakarak hussu ba ministério competente atu bele mai iha uma fukun hodi hatan no esplica ba hahalok hirak ne’e.

BA INFORMASAUN SELUK TAN DERE BA DEPUTADU INACIO MOREIRA 746 6168

sexta-feira, 26 de junho de 2009

ABC / Radio Australia: Gusmao hasoru allegasoens Korrupsaun

Radio Australia/ABC
Reportagem husi Steve Holland no Stephanie March
Husi: Fretilin Media
(Tradução não oficial)
Loron: 26 Junhu 2009
"GUSMÃO HASORU ALEGASOENS KORRUPSAUN"

Eskandalu korrupsaun foun agora dadaun kona hela Xanana Gusmao, ema ida neebe hanesan aman Timor-Leste nia ukun rasik a’an nian.

Primeiru Ministru Gusmao autoriza kontratu ida ho montante millaun ba millaun neebe Governu fo ba kompanhia ida neebe pertense ba nia oan feto hamutuk ho ema seluk.

ABC Radio Australia nia investigasaun hetan katak iha tinan kotuk Prima Food manan contratu ida husi governu atu sosa fos ho montante US$3.5 milloens ($4.3 milloens Australia).

Zenilda Gusmao, primeiru ministru nia oan feto, tama iha kompanhia Prima Food nudar nain ida tuir lista Registu Negosius timor-Leste nian iha tinan 2008.

Radio Australia mos hetan konfirmasaun katak ministru bo’ot ida iha governu nia kaben ida mos manan osan husi tenders governu nian.

Rain nee nia lei aprovisionamentu bandu “agentes servisus publiku nian”, ema politiku no funsionariu publiku, atu bele fo contratu husi governu ba emprezas neebe sira nia maluk besik mos iha ligasaun.

Adjuntu lider opozisaun FRETILIN nian, Arsenio Bano, allega katak ida nee ezemplu momos katak iha korrupsaun iha Gabinete Primeiru Ministru nian no eziji nia resigna husi kargu Primeiru Ministru.

“Ida nee indikasaun forte ida kona ba korrupsaun, tamba nia viola lei Timor-Leste nian, no molok kazu ida nee to'o tribunal primieru ministru tenki resigna a’an,” Sr. Bano dehan.
Sr. Gusmao lakoi fo komentariu.

Primeiru Ministru nia oan feto, Zenilda Gusmao, lakoi fo komentariu.
Maibe, porta voz feto governu nian konfirma ba Radio Australia katak Zenilda Gusmao sosia ida iha kompanhia Prima Food.

Iha deklarasaun ida, porta voz feto nee dehan: “Governu sempre transparenti ho kontratu hirak nee no halo esforsu bo'ot tebetebes atu harii ambienti ida neebe justu no ekuitavel ba sector privadu.”

Sr. Bano dehan katak nia halo ona aproximasaun ba governu dalan barak desde Dezembru tinan kotuk, buka informasaun kona ba kompanhias neebe iha ligasaun ho ministrus sira, maibe governu nega fo informasaun hirak nee ba nia.

“Bainhira ami husu no halo rekerimentu simples, hanesan husu fo’os hira mak importa mai Timor….sira la hatan ba parlamentu,” nia dehan.

LIGASAUN BARAK TAN HO GOVERNU
Laos Zenilda Gusmao deit mak feto emprezaria iha Timor-Leste neebe iha maluk besik ida iha governu.

Kathleen Goncalves, kaben Ministru Ekonomia no Dezenvolvimentu Timor-Leste nian Joao Goncalves, mos iha ligasaun ba pelo menus kompanhia tolu neebe manan kontratu millaun ba millaun husi governu no neebe hetan aprovasaun husi Primeiru Ministru.

Kompanhia tolu neebe iha ligasaun ho Kathleen Goncalves mak: United Foods Lda, Belun Feto Lda (rua nee nia tama ho nia naran Xines, Fon Ha Tchong) no Tres Amigos neebe iha tinan kotuk manan kontratu husi governu ho montante hamutuk liu US$11 milloens.

Sra. Goncalves nega ami nia pedidu atu halo entrevista ho nia, maibe iha deklarasaun husi porta voz feto governu Timor-Leste nian defende nia envolvimentu.

“Nia (Kathleen Goncalves) halau negosiu halo importasaun ba fo’os ona iha Timor desde 1999 no hetan autorizasaun nudar vendedora iha tempu governu uluk, neebe inklui mos governu FRETILIN no Xanana sira nian,” deklarasaun nee dehan.

Joao Goncalves dehan katak nia la hatene naran nia kaben nia kompanhia hirak nee nian ou ida neebe mak hetan kontratu millaun ba millaun husi governu.

Kompanhia hirak neebe iha ligasaun ho Kathleen Goncalves, neebe Prima Food mos ida, tama iha lista governu nian iha neebe tatoli empresas 16 nia naran neebe iha tinan kotuk manan kontratus ho montante hamutuk US$56 millaun.

Osan nee mai husi rain nee nia Fundu Estabilizasaun Ekonomiku no fahe tuir medidas seguransa ai ha’an nian neebe iha objetivu atu assegura fo’os ba populasaun sira.

Gusmao iha knaar xafe iha rain nee nia luta ba independensia husi Indonesia iha tinan 25 nia laran.

Nia sai nudar primieru Preisdenti republika Timor-Leste nian iha 2002 no iha 2007 eleitu nudar Primeiru Ministru.

quinta-feira, 25 de junho de 2009

Fretilin concorre sozinha a eleições, mas admite coligações mesmo com maioria absoluta


Macau, China, 23 Jun (Lusa) - A Fretilin vai concorrer sozinha às próximas legislativas em Timor-Leste, mas mesmo com maioria absoluta “aceita formar Governo” com todos os partidos interessados em governar o país, disse hoje à agência Lusa Mari Alkatiri.

Contactado telefonicamente pela Agência Lusa a partir de Macau, Mari Alkatiri explicou que a Fretilin acredita em legislativas já em 2010, dois anos antes do ciclo eleitoral normal, “tal como estava a ser discutido antes dos incidentes de Fevereiro de 2008” com os ataques ao Presidente Ramos-Horta e ao primeiro-ministro Xanana Gusmão.

“Vamos sozinhos a eleições, mas mesmo que se consiga obter uma maioria absoluta no acto eleitoral, queremos estabelecer uma coligação com todos os partidos que estejam interessados em governar”, sublinhou, não excluindo a possibilidade de um acordo com o Congresso Nacional da Reconstrução Timorense (CNRT) de Xanana Gusmão.

“Nós não vamos discriminar partidos em função da sua grandeza e aqueles que quiserem estar connosco são bem-vindos e os que quiserem ficar na oposição nós também respeitamos” disse.

“Não há exclusão de ninguém, nem de pessoas nem de partidos”, reiterou.

Mari Alkatiri recordou que já em 2002 a Fretilin estava disponível para incluir outros partidos no Executivo, o que não veio a acontecer apenas porque “queriam integrar o Governo e manter-se na oposição no parlamento”.

“Por isso fizemos um Governo de inclusão com independentes”, afirmou.

Com um ciclo eleitoral a fechar em 2012, Mari Alkatiri não acredita que Xanana Gusmão se mantenha até ao fim como primeiro-ministro porque “há uma desgovernação completa, um descontrolo total e a corrupção aumenta de dia para dia”, citando como exemplo o “negócio do arroz em que familiares de membros do Governo estão envolvidos em projectos de milhões de dólares” e a “compra de combustível para a produção de energia em Timor-Leste”.

Por outro lado, disse, um governo de Xanana Gusmão até ao fim será “um desastre” e vai terminar com a “morte política” do líder da resistência que “é uma figura ainda necessária ao país porque ele fez a resistência e ainda tem um papel de referência política e de referência moral em Timor-Leste”.

“Desde os incidentes que não falamos sobre a antecipação das eleições, mas eu acho que devemos insistir nesse acordo, para o bem do país”, acrescentou.

Além da coligação chefiada pela Fretilin, Mari Alkatiri está ainda disponível para integrar um Governo liderado por outra força política, mas recusa qualquer cenário de governação chefiada por outros se o seu partido for o mais votado.

A Fretilin não está no Governo timorense apesar de ser a principal força política do país com 21 dos 65 deputados, enquanto que o CNRT tem apenas 18 parlamentares no hemiciclo, mas conseguiu formar Governo com coligações pós-eleitorais.“Tudo isso tinha sido aceitável se o Presidente da República tivesse convidado antes a Fretilin a formar Governo e tivéssemos dito que não”, concluiu.

KOMUNIKADU KONA BA AKORDAUN TRIBUNAL REKURSU

Bancada Parlamentar FRETILIN
Parlamentu Nasional
Dili, 24 Junhu 2009

FRETILIN husu ema hotu kumpri no respeita akordaun Tribunal Rekursu nian kona ba Autoridade Nasional Petrolifera.

Xefe Bancada Parlamentar FRETILIN nian, Aniceto Guterres ohin husu ema hotu respeita no kumpri ho akordaun Tribunal Rekursu nian neebe deklara katak la iha ilegalidade ka inkonstitusionalidade ruma neebe kona Dekretu Lei 20/2008 ka Autoridade Nasional Petrolifera.

Notifikasaun akordaun neebe bancada parlamentar FRETILIN nian simu horseik husi Tribunal Rekursu rejeita argumentus Deputadus FRETILIN nian katak iha ilegalidade no inkonstitusionalidade iha Dekretu Lei 20/2008 neebe publika iha 19 Junhu 2008.

“Deputadus FRETILIN ho laran mos hatama petisaun ba tribunal depois de halo analisis ba dekretu lei nee no depois hetan konselhu husi advogadus. Lei ida nee nunka liu husi parlamentu no la hetan ezaminasaun diak, no tamba nee ami husu fiskalizasaun husi Tribunal Rekursu tuir ami nia direitu konstitusional. Agora Tribunal Rekursu halo ona desizaun final no ami simu tomak ho laran luan. Mak nee ona tamba Tribunal mak desidi tuir sira nia knar konstitusional. Ita hotu tenki respeita no kumpri ho Tribunal nia akordaun deit-la iha dalan seluk ka hanoin seluk,” Guterres haklakan.

"Maske partidu Fretilin simu no respeitu ho Tirbunal Rekursu nia desizaun no sei kumpri desizaun, bainhira FRETILIN ukun fila fali sei kurizi sala nebe ami hare iha lei ida ne’e, atu reforsa justisa no transparansia," Guterres dehan.

Guterres hatutan katak ita tenki hatudu ita nia respeitu ba estadu de Direitu Demokratiku ho respeitu no kumprimentu ba desizaun Tribunal nian, no bainhira ita halo nunee ita kontribui ba hametin estadu de Direitu demokratiku iha ita nia rain doben.

“Akordaun nee hatudu dalan ida tan katak ita nia Tribunais independenti no kredivel duni. Akordaun nee hametin sira nia reputasaun nunee,” nia taka.

BA INFORMSAUN SELUK TAN DERE BA DEPUTADU JOSE TEIXEIRA: +670 728 7080